Επιμέλεια: Βίκυ Γκουγκουστάμου
Η μεταφορά του λόγου του Θεού μέσω της μουσικής είναι μια σύνδεση του ανθρώπου με το επουράνιο. Και αυτή η σύνδεση επιτυγχάνεται πέρα και πάνω από την ερμηνευτική δεινότητα, καθώς απαιτεί εμβάθυνση πνευματική και ψυχική. Με πυξίδα αυτή την πνευματική σύνδεση, γνωστοί και αγαπημένοι καλλιτέχνες έλαβαν θέση στο ψαλτήρι. Ερμήνευσαν εξαίσια ύμνους και τροπάρια της Μεγάλης Βδομάδας και καταξιωθήκαν στην συνείδηση των ακροατών όχι απλά ως δημοφιλείς τραγουδιστές αλλά μεταφορείς του θείου λόγου.
Από την Μαρίζα Κωχ, στην Ελένη Βιτάλη και την Γλυκερία, μέχρι τον καθιερωμένο πλέον τις ημέρες του Πάσχα Πέτρο Γαϊτάνο, Μανώλη Μητσιά, Γιώργο Νταλάρα, οι ύμνοι έχουν αποδοθεί με το μοναδικό τρόπο των καλλιτεχνών. Και η λίστα μεγαλώνει… Ύμνους έχουν ψάλλει ο αείμνηστος Χρόνης Αηδονίδης, η Χάρις Αλεξίου, η Μαρία Φαραντούρη, η Γιώτα Βέη, ο Δημήτρης Μπάσης, η Σαββίνα Γιαννάτου, η Ελένη Δήμου, ακόμη και ο…Σταμάτης Γονίδης!
Ας γνωρίσουμε λοιπόν τη διαδρομή ορισμένων ερμηνευτών μέχρι το ψαλτήρι, μέσα από την καλλιτεχνική και προσωπική τους διαδρομή.
Μανώλης Μητσιάς: «Αγαλλίαση ψυχής ο καλός ψάλτης»
Ο Μανώλης Μητσιάς ασχολήθηκε από μικρό παιδί με την βυζαντινή μουσική, ψέλνοντας στην εκκλησία του χωριού του. Τα πρώτα του μουσικά ακούσματα ήταν βυζαντινοί ύμνοι και παραδοσιακά της ιδιαίτερης πατρίδας του. Το λαϊκό τραγούδι μπήκε αργότερα στη ζωή του.
Το 1992 συμμετείχε στο έργο του Σταμάτη Σπανουδάκη «Ημέρα Τρίτη», ενώ το 2005 παρουσίασε στο Ηρώδειο το διπλό άλμπουμ του «Κιβωτός» στον οποίο συμπεριέλαβε τον εσπερινό ύμνο «Φως ιλαρόν».
«Με επηρέασε πολύ η βυζαντινή μουσική. Έψαλα στην εκκλησία του χωριού μου μέχρι τα είκοσι μου χρόνια» έχει δηλώσει ο ίδιος. « Άκουγα στο ραδιόφωνο τους μεγάλους ψαλτάδες που είχε η Θεσσαλονίκη, οι οποίοι με επηρέασαν πάρα πολύ… Ο καλός ψάλτης, ο βυζαντινός ψάλτης, είναι για μένα αγαλλίαση ψυχής».
Ο δημοφιλής τραγουδιστής, βαθιά θρησκευόμενος, συνεχίζει να ψέλνει κάθε Μ. Εβδομάδα σε μικρά απομονωμένα μέρη, σε ξωκλήσια, ενώ πολύ συχνά επισκέπτεται το Άγιο Όρος.
Ελένη Βιτάλη: «Αγάπησα τον Χριστό»
Το 1983 ο Σταμάτης Σπανουδάκης ηχογραφεί τις «7 παρακλήσεις». Δύο χρόνια αργότερα θα κυκλοφορήσει ο δίσκος με τη συγκλονιστική ερμηνεία της Ελένης Βιτάλη που θα την εξυψώσει στην συνείδηση των ακροατών. Το ηχόχρωμα της φωνής εναρμονίζεται πλήρως με την μελωποιημένη υμνογραφία της Μεγάλης Βδομάδας, προσφέροντας ένα μοναδικό μουσικό αποτέλεσμα.
Δεν μιλάει πολύ συχνά αλλά όταν το κάνει, συγκλονίζει. Όπως και όταν τραγουδά. Όπως και να εκφραστεί η Ελένη Βιτάλη βγάζει μια πηγαία δύναμη που η ίδια αποδίδει στον Χριστό. «Μόνο η θρησκεία με βοήθησε σε πολύ σημαντικές και κομβικές στιγμές σε όλη μου τη ζωή… Πολλές θρησκείες υπάρχουν. Εγώ αγάπησα τον Χριστό». Έτσι δήλωσε πριν έναν χρόνο περίπου στην κάμερα της ΕΡΤ.
Μαρίζα Κωχ: «Εξοικείωση με τη γλώσσα του Ευαγγελίου»
Ο Μάνος Χατζιδάκις έδωσε την «εντολή» και η Μαρίζα Κωχ δεν θα μπορούσε να παρακούσει. Έτσι το 1978 ερμήνευσε σε ελεύθερη διασκευή «Το τροπάριο της Κασσιανής» και έχει ηχογραφηθεί για τον δίσκο της «Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής».
Η επιρροή της βυζαντινής μουσικής ήταν έντονη από τα πρώτα της καλλιτεχνικά βήματα, καθώς έζησε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα δίπλα στον ιερέα παππού της στη Σαντορίνη. Μικρούλα μάλιστα, «κρατούσε» το ψαλτήρι καθώς υπήρχε έλλειψη αντρικών φωνών. «Μου άρεσε να ψέλνω. Ήταν μια εξοικείωση με τη γλώσσα του Ευαγγελίου» έχει εξομολογηθεί η ίδια. «Άκουγα ήχους και με κέρδιζε κάθε ήχος. Δεν ήθελα να χάνω κανέναν εσπερινό! Υπήρχαν στην εκκλησία ένα τεράστιο ξυλόγλυπτο τέμπλο και πανέμορφες εικόνες. Υπήρχαν ακόμη δύο βελούδινες κουρτίνες, η μία στην Ωραία Πύλη και η άλλη στο δεύτερο κλίτος.
Οι κουρτίνες αυτές είχαν πάνω τους χρυσοκεντημένη την άμπελο και πολύχρωμα λουλούδια με πολύ μικρές γυάλινες χαντρούλες σε χρώματα πολύ όμορφα. Έβρισκα τρόπο και έπαιρνα αυτές τις χάντρες, τις οποίες έβαζα σε ένα σπιρτόκουτο, και το πρωί τις άφηνα να γυαλίζουν εκτεθειμένες στον ήλιο…», θυμάται σε παλαιότερη συνέντευξή της.
Πέτρος Γαϊτάνος: «Εδώ χτυπάει η καρδιά μου»
«Η τέχνη της βυζαντινής μουσικής είναι ο τρόπος για να φτάσω στο στόχο. Είναι σαν να θέλω να πάω σε μια γιορτή και ενώ περπατώ προσμένοντας με χαρά να φτάσω εκεί, συνειδητοποιώ ότι ο Θεός μου έδωσε δυνατά πόδια και φτερά ενίοτε να τρέξω ή να πετάξω πιο γρήγορα στη χαρά της» γράφει ο Πέτρος Γαϊτάνος στην προσωπική του σελίδα στο διαδίκτυο.
Η φωνή του άρρηκτα συνδεδεμένη τα τελευταία χρόνια με τις ημέρες του Πάσχα και οι τηλεοπτικές του εμφανίσεις την Μ. Εβδομάδα είναι πλέον καθιερωμένες. Έχει στο ενεργητικό του άπειρες ώρες ηχογραφήσεων και δίσκων μεταξύ των οποίων: «Ώρα ενάτη» και «Τα Θεία Πάθη» από ζωντανές ηχογραφήσεις, τις «Ωδές αρχαγγέλων», ενώ έχει συμμετάσχει στο δίσκο «Αίμα και ύδωρ» μαζί με την Φιλαρέτη Κομνηνού και το Γρηγόρη Βαλτινό να διαβάζουν Ευαγγελικά κείμενα.
«Εδώ χτυπάει η καρδιά μου» συνεχίζει σε μια εκ βαθέων εξομολόγηση. «Δεν είναι καλλιτεχνική η ανάγκη, αλλά βαθύτερη ανάγκη που από πάντα με παρακινούσε να ασχολούμαι με καθετί θείο και άγιο, γι’ αυτό ασχολήθηκα και με τη μουσική και ποίηση του Θεού. Έκφραση καρδιάς είναι στη ζωή μου αυτή η κορυφαία τέχνη και ανάγκη .Έτσι απλά, έτσι καθαρά, τα λόγια ατελείωτα, η αίσθηση μια .Όποιος αισθάνεται τη συχνότητα του Θεού εκεί και συντονίζεται…»
Γλυκερία: Παρηγοριά το «Ω γλυκύ μου έαρ»
Ένας από τους σπουδαιότερους, ορθόδοξους βυζαντινούς ύμνους, το «Ω γλυκύ μου έαρ», το εγκώμιο Επιταφίου Θρήνου της Μεγάλης Παρασκευής συγκινεί όλους τους Χριστιανούς. Το κατανυκτικό κείμενο του ύμνου αποδίδει τον πόνο της Παναγίας για τον επίγειο θάνατο του μοναδικού υιού της. Είναι ένα μοιρολόι, μεγάλο θρησκευτικό τραγούδι στην Αποκαθήλωση του Εσταυρωμένου και στην Ακολουθία του Επιταφίου. Εξιστορεί την σταύρωση του Ιησού και εκφράζει τον πόνο της Αγίας του Μητέρας.
Και η Γλυκερία, συγκλόνισε με την απόδοση των υπέροχων στίχων του ύμνου. Σε ένα κομβικό σημείο της πορείας της, ηχογράφησε το «Ω γλυκύ μου έαρ», που αργότερα το μετέφερε σε παραστάσεις, τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας, παρουσιάζοντάς το με διαφορετικά μουσικά σύνολα και χορωδίες ψαλτών.
Η σχέση της σπουδαίας ερμηνεύτριας με τους βυζαντινούς ύμνους ξεκινά από την παιδική της ηλικία. Άκουγε τους γονείς της να ψέλνουν, και κάπως έτσι γνώρισε τα μονοπάτια αυτής της μοναδικής μουσικής. Η ίδια θα πει: «Το θρηνητικό μοιρολόι της Παναγιάς για τον επίγειο θάνατο του Χρηστού πάνω στον σταυρό, μας αγγίζει βαθιά, αλλά μας παρηγορεί, διότι γνωρίζουμε ότι τον θάνατο τον ακολουθεί η Ανάσταση».
Γιώργος Νταλάρας: Από τις ευτυχέστερες τραγουδιστικά στιγμές του
Ο Σταύρος Κουγιουμτζής, μελοποιεί το έργο «Ύμνοι Αγγέλων σε ρυθμούς ανθρώπων» και ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύει εκκλησιαστικά τροπάρια και ψαλμούς από την Μεγάλη Εβδομάδα και την Ανάσταση. Το έργο δημιουργήθηκε με πρόταση του δημοφιλούς καλλιτέχνη στον αείμνηστο συνθέτη και με δική του προτροπή παρουσιάζεται στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στις 13 και 14 Ιουνίου του 1997.
Στην προσωπική ιστοσελίδα του Γιώργου Νταλάρα αναφέρεται για το έργο: «Ένα έργο ωριμότητας του συνθέτη, για το οποίο δήλωσε ο ίδιος: «Ήθελα ό,τι γράψω να είναι σε φόρμα τραγουδιού. Να εκφράζει εμένα και την εποχή μου. Είναι σε ένα ρυθμό της εποχής μας. Άλλοι ήταν οι ρυθμοί της ζωής όταν μελοποιήθηκαν αυτά τα κομμάτια από τους πατέρες της Εκκλησίας. Δεν έχει νόημα να γίνονται συγκρίσεις άμεσες που να εξουδετερώνουν τις νέες προσπάθειες. Υπάρχει μια εξέλιξη. Η παράδοση δεν είναι κάτι νεκρό. Όλα τα κομμάτια τα έγραψα για τη φωνή του Γιώργου. Αυτήν είχα στα αφτιά μου όταν τα δούλευα».
Αναφερόμενος για την ερμηνεία του Γιώργου Νταλάρα λέει πως «ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσα να περιμένω». Ο συνθέτης μελοποιεί με τον δικό του τρόπο τα κείμενα εκκλησιαστικών ύμνων και ψαλμών κρατώντας τα στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης και αξιοποιώντας στοιχεία από την κλασική μουσική, το δημοτικό αλλά και το λαϊκό τραγούδι.
Στο έργο συνυπάρχουν τα όργανα της συμφωνικής ορχήστρας με την προσθήκη λαϊκών οργάνων όπως το λαούτο, το κανονάκι, το κλαρίνο και το σαντούρι. Η σύνθεση του έργου είχε ξεκινήσει το 1982 και ο πρώτος ψαλμός ήταν το «Κύριε εκέκραξα» το οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1992. Ο Γιώργος Νταλάρας έχει αναφέρει ότι τα «Κύριε καταφυγή», «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται» και «Σήμερον κρεμάται επί ξύλου», είναι απ’ τα ωραιότερα πράγματα που είχε ακούσει ποτέ στη ζωή του, σε όλα τα είδη μουσικής και η ευτυχέστερη των στιγμών του τραγουδιστικά καθώς είναι τα ωραιότερα τραγούδια που ο ίδιος έχει τραγουδήσει. Οι «Ύμνοι αγγέλων σε ρυθμούς ανθρώπων» οφείλουν τον τίτλο τους στον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο».
