Της Δήμητρας Βέλμαχου
Μία από τις αρχαιότερες εορτές της εκκλησίας μας, η οποία θεσπίσθηκε το 2ο αιώνα μ.Χ. και αναφέρεται στη φανέρωση της Αγίας Τριάδας κατά τη βάπτιση του Ιησού Χριστού, είναι τα Άγια Θεοφάνια.
Μετά από θεία εντολή ο Ιωάννης ο Πρόδρομος εγκατέλειψε την ερημική ζωή και ήλθε στον Ιορδάνη ποταμό, όπου κήρυττε και βάπτιζε. Εκεί παρουσιάσθηκε κάποια ημέρα ο Ιησούς και ζήτησε να βαπτισθεί....
Με τα Θεοφάνια ουσιαστικά κλείνει η περίοδος των εορτών με μια σειρά από πλούσια ήθη και έθιμα σε ολόκληρη τη χώρα. Η νίκη του φωτός έρχεται να συμπαρασύρει κάθε αρνητική διάθεση σκορπίζοντας ελπίδα και αισιοδοξία.
Ο καθιερωμένος αγιασμός των υδάτων, ξορκίζει το κακό και φέρνει την κάθαρση. Παράλληλα, ειδικά το διήμερο των Θεοφανίων και της εορτής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, δεκάδες πανάρχαια έθιμα αναβιώνουν, με παραδόσεις αιώνων και δρώμενα που σχετίζονται με την απομάκρυνση του κακού, την ευφορία και την γονιμότητα, να συμβαίνουν απ΄ άκρη σ΄ άκρη σε όλη τη χώρα.
Γιάλα–Γιάλα, στην Ερμιόνη
Πρόκειται για ένα έθιμο που ξεκίνησε να τηρείται πριν από πολλά χρόνια, με τους σφουγγαράδεςκαι τους ναυτικούς να πέφτουν στη θάλασσα για να πιάσουν τον Τίμιο Σταυρό.
Καθώς τα χρόνια περνούσαν, ανέλαβαν να τηρούν το έθιμο οι νέοι της Ερμιόνης, όσοι δηλαδή είχαν ολοκληρώσει τις σχολικές τους υποχρεώσεις και ετοιμάζονται να καταταγούν στις Ένοπλες Δυνάμεις, για να υπηρετήσουν τη στρατιωτική τους θητεία.
Όπως ορίζει η παράδοση, την παραμονή των Θεοφανίων οι νέοι συγκεντρώνονται στο λιμάνι της Ερμιόνης και στολίζουν τις βάρκες, με φύλλα μυρτιάς, φοίνικα, και σημαίες. Το βράδυ, φορούν παραδοσιακές ναυτικές στολές, και γυρίζουν όλη την πόλη, από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας το «Γιάλα - Γιάλα».
Την επόμενη μέρα, αφού πάρουν πρώτα την ευλογία από την εκκλησία κατευθύνονται προς το λιμάνι, όπου τους περιμένουν τα στολισμένα καΐκια. Μέχρι να γίνει ο καθαγιασμός των υδάτων, οι νέοι κουνούν τις βάρκες με δύναμη συνεχίζοντας να τραγουδούν το «Γιάλα - Γιάλα».
Με την κατάδυση του Τιμίου Σταυρού και της εικόνας της Παναγίας οι νέοι πέφτουν στη θάλασσα ενώ όσοι καταφέρουν να πιάσουν τον Τίμιο Σταυρό και την εικόνα της Παναγίας λαμβάνουν δώρα από τον δήμο και την εκκλησία.
{https://www.youtube.com/watch?v=qXwkT5Ox110}
Ένα διονυσιακό έθιμο στη Δράμα που κορυφώνεται ανήμερα των Θεοφανίων
Ανήμερα των Φώτων, στη Νικήσιανη του Παγγαίου, στο Μοναστηράκι, στο Παγονέρι, στους Πύργους, στην Καλή Βρύση, στην Πετρούσα, στον Ξηροπόταμο αλλά και στο Βώλακα της Δράμας, πραγματοποιείται με κάποιες διαφοροποιήσεις το δρώμενο των «αράπηδων». Πρόκειται για ένα έθιμο που έλκει την ονομασία του από το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες, φορούν μαύρες κάπες και προβιές από γίδινα δέρματα και προσωπίδες με μυτερή κορυφή. Τα παπούτσια που φορούν φτιάχνονται από ακατέργαστο δέρμα χοίρου και ονομάζονται «τσερβούλια», ενώ το παντελόνι τους είναι μάλλινο και ονομάζεται «μπενεβρέκι». Στη μέση τους, φορούν τέσσερα κουδούνια, τα οποία ονομάζονται «τσάνια», ενώ το πρόσωπο τους είναι καλυμμένο με την «μπαρμπότα» που προέρχεται από γίδινο δέρμα. Την μπαρμπότα είθισται να την στολίζουν με ένα λευκό μαντήλι, που πάνω του έχει χρωματιστά σχέδια, φλουριά και λουλούδια.
Κατά ομάδες, παρελαύνουν στους δρόμους, υπό τους δυνατούς ήχους των κουδουνιών τους. Στη συνέχεια δυο αρχηγοί ομάδων συμμετέχουν σε μία σχηματική πάλη, μέχρι τελικής πτώσης. Ακολουθεί μια μυσταγωγία, η οποία ολοκληρώνεται με την ανάσταση του νεκρού που έπεσε στην πάλη και τον ξέφρενο χορό όλων. Η διαδικασία αυτή συμβολίζει το θάνατο του Διονύσου από τους Τιτάνες και την ανάστασή του από τον Δία. Παράλληλα, σχετίζεται με την «ανάσταση» της φύσης, ύστερα τη χειμερία νάρκη που φέρνει ο χειμώνας.
{https://www.youtube.com/watch?v=Anzop_w4C-g}
Το έθιμο της καμήλας στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής
Ένα έθιμο με ρίζες από τον 19ο αιώνα αναβιώνει στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής. Ένας νέος χρησιμοποιώντας ως Δούρειο ίππο το ομοίωμα μιας καμήλας, καταστρώνει ένα σχέδιο προκειμένου να μπορέσει να κλέψει την αγαπημένη του, χωρίς όμως να τον αντιληφθεί ο Τούρκος επίτροπος. Κατά την διάρκεια ενός γλεντιού, εκμεταλλεύεται την αναστάτωση και με τη βοήθεια φίλων του, ο ερωτευμένος νέος κρύβει μέσα στο ομοίωμα της καμήλας την αγαπημένη του και την φυγαδεύει.
Στις μέρες μας, το έθιμο αναβιώνει με το ομοίωμα της καμήλας να γυρνά σε όλο το χωριό την στιγμή που από κάτω κρύβονται έξι άνδρες που χορεύουν και τραγουδούν.
{https://www.youtube.com/watch?v=aX1x8cdkTLQ}
Οι βουτηχτάδες της Σύμης και της Καλύμνου
Με σπουδαία παράδοση στις καταδύσεις τόσο στη Σύμη όσο και στην Κάλυμνο, την ημέρα των Φώτων, κυρίως οι νέοι βουτούν στα παγωμένα νερά της θάλασσας, για να πιάσουν το Σταυρό.
Αυτό που τους κάνει όμως να διαφέρουν από τις άλλες περιοχές είναι ότι όλοι προσπαθούν να κρατήσουν την ανάσα τους και να μείνουν μέσα στο νερό, για όση περισσότερη ώρα μπορούν. Την ίδια στιγμή, οι ψαράδες, σχηματίζουν γύρω τους έναν προστατευτικό κλοιό, για να τους προστατεύουν από τα κύματα.
Στα ποτάμια της Θεσσαλίας
Σε πολλά χωριά της Θεσσαλίας, την ημέρα των Θεοφανίων κυριαρχεί ένα ιδιαίτερο έθιμο. Οι κάτοικοι παίρνουν τα εικονίσματα από την εκκλησία και τα μεταφέρουν στο κοντινότερο ποτάμι. Εκεί, μέσα στα νερά των ποταμών, ρίχνουν τον σταυρό και με αυτόν στη συνέχεια ραντίζουν τα εικονίσματα. Με το αγιασμένο αυτό νερό μάλιστα, συνηθίζουν να ραντίζουν και τα χωράφια τους για να έχουν πλούσια σοδειά.
Τα ιερά πορτοκάλια της Λευκάδας
Το έθιμο των πορτοκαλιών στην Λευκάδα, θεωρείται κατάλοιπο της Ενετοκρατίας και τηρείται κάθε χρόνο τα Θεοφάνεια με τον Αγιασμό των υδάτων στο νησί. Οι πιστοί που βουτούν στην θάλασσα για να πιάσουν τον Σταυρό, έχουν στα χέρια τους 2-3 πορτοκάλια δεμένα με σπάγκο.
Αυτά τα πορτοκάλια, από το αγιασμένο νερό τα παίρνουν στο σπίτι για ευλογία, ενώ ένα συνηθίζουν να το τοποθετούν στα εικονίσματα χωρίς να μουχλιάσει. Τον επόμενο χρόνο στα Θεοφάνεια, ρίχνουν στην θάλασσα αυτά τα πορτοκάλια και βουτάνε με φρέσκα.
{https://www.youtube.com/watch?v=U5WGvRLvPPw}
Ραγκουτσάρια στην Καστοριά
Ανήμερα των Φώτων στην Καστοριά αναβιώνουν τα «Ραγκουτσάρια». Πρόκειται για ένα τριήμερο εκδηλώσεων καρναβαλιού, στο διάστημα του οποίου η πόλη αποκτάει ξεχωριστό χρώμα και πανηγυρική ατμόσφαιρα. Μέσα σε μία ιδιαίτερη εορταστική και χαρούμενη ατμόσφαιρα οι κάτοικοι φορούν τρομακτικές μάσκες για να ξορκίσουν το κακό και ζητούν αμοιβή από τους περαστικούς για το καλό που κάνουν στην πόλη.
{https://www.youtube.com/watch?v=4as5Jx5ENUo}
Νεραντζιές και Κοκοράκια στη Ζάκυνθο
Στην Ζάκυνθο των Φώτων, οι πιστοί στολίζουν τις εκκλησίες με κλαδιά και φύλλα νερατζιάς, όπως και σπαθόσχημα φύλλα από τα φυτά κοκοράκια που, σύμφωνα με την παράδοση, φύτρωναν στις όχθες του Ιορδάνη ποταμού. Επίσης, με τον ίδιο τρόπο στολίζονται την ημέρα των Φώτων και οι πολυέλαιοι, αλλά και κάποιες εικόνες στο εσωτερικό του ναού.
