Επιμέλεια: Βίκυ Γκουγκουστάμου
Αν σήμερα η προετοιμασία των Χριστουγέννων είναι συνώνυμο με τις λαμπερές βιτρίνες των καταστημάτων, τους στολισμένους δρόμους της πόλης, την αγορά δώρων και γενικότερα μια έντονη καταναλωτική μανία, αρκεί ένα ταξίδι στο παρελθόν για να αντιληφθούμε ότι στην ελληνική παράδοση, η θρησκεία και ο τρόπος ζωής των ανθρώπων ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με τα έθιμα της γέννησης του Θεανθρώπου.
Τα κάλαντα, το Χριστόψωμο, το Χριστόξυλο, η ευλογία των εργαλείων για την καλλιέργεια της γης, οι ευχές για μια καλή σοδειά, η τύχη που φέρνει ένα μικρό παιδί το οποίο έχει εν ζωή και τους δύο γονείς του… ήταν όλα συνυφασμένα με την εορταστική περίοδο του Δωδεκαημέρου. Την περίοδο από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι τα Φώτα, κάθε έθιμο έχει το συμβολισμό της καλής τύχης, που θα συνοδεύει την οικογένεια κάθε σπιτιού για έναν ολόκληρο χρόνο.
Πολλά από αυτά τα έθιμα έχουν χαθεί στο πέρασμα των χρόνων, αφού και η ζωή των ανθρώπων της υπαίθρου, όπως και της πόλης, έχει αλλάξει ριζικά. Άλλα διατηρούνται σε μικρότερη ένταση και άλλα έχουν… μεταλλαχθεί με πιο σύγχρονα στοιχεία. Η ελληνική παράδοση κρύβει πολλούς θησαυρούς και η γνώση και διατήρηση αυτών συμβάλλει στην διασφάλιση της πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Συνοδοιπόρος μας, στην προσπάθεια να θυμηθούμε ή και να γνωρίσουμε κάποια από αυτά, είναι η φιλόλογος και πρόεδρος του Λυκείου Ελληνίδων Πύργου, Κατερίνα Παρασκευοπούλου, που μας προσφέρει τις πολύτιμες γνώσεις της.
«Η ελληνική παράδοση είναι ζωντανή στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές και πολύ περισσότερο στα Χριστούγεννα. Είναι η γιορτή της αγάπης και της ελπίδας που φέρνει με τη Γέννησή του ο Χριστός και ανανεώνονται με αυτήν η οικογενειακή ενότητα και η αλληλεγγύη προς το συνάνθρωπο. Το Δωδεκαήμερο από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι τα Φώτα είναι μια περίοδος εορταστική, χαρμόσυνη, με πολλές γιορτές και πολλά έθιμα του λαού μας, που επιβιώνουν μέχρι σήμερα» μας λέει η κ. Παρασκευοπούλου.
Ο εορτασμός του Δωδεκαημέρου
«Τα κάλαντα που αρχίζουν από την παραμονή των Χριστουγέννων, συνεχίζονται με τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς και τελειώνουν με των Θεοφανίων. Λέγονται από παιδιά και περιλαμβάνουν πολλές ευχές για την εξορκισμό του κακού και την υποδοχή της νέας χρονιάς, με υγεία και οικογενειακή ευημερία. Τη νύχτα πριν την Πρωτοχρονιά, που ο Άγιος Βασίλειος έρχεται από την Καισαρεία, δίνει την ευλογία του στο νοικοκυριό και γι’ αυτό φτιάχνεται και η Βασιλόπιτα προς τιμήν του. Ενώ στα Άγια Θεοφάνια, μετά τον πρώτο αγιασμό την παραμονή στην εκκλησία (Πρωτάγιαση), ο ιερέας γυρίζει τα σπίτια ραντίζοντάς τα με αγιασμό και διώχνοντας μακριά κάθε κακό. Ενώ όλο αυτό το διάστημα οι Καλικάντζαροι που ανεβαίνουν στη γη από τον κάτω κόσμο μπαίνουν στα σπίτια από την καπνοδόχο και πειράζουν τους κατοίκους, με τον αγιασμό και την εμφάνιση του παπά εξαφανίζονται περίτρομοι».
Η πρόεδρος του Λ.τ.Ε. Πύργου αναφέρει ενδεικτικά κάποια έθιμα του Δωδεκαημέρου και σημειώνει ότι ο λαός μας -ανάλογα με τις περιοχές- προσπαθεί να διατηρήσει ζωντανά αυτά τα έθιμα με τη βοήθεια των παλαιότερων μελών της οικογένειας και της σχολικής κοινότητας, για να βιωθεί το μήνυμα του Χριστού. «Πέρα από τις φωταγωγημένες βιτρίνες, τους θορυβώδεις δρόμους, τις προετοιμασίες για τα ρεβεγιόν και τη διασκέδαση, είναι καλό να αναζητήσουμε την ουσία του μηνύματος της Γέννησης. Και αυτό, με τα παραδοσιακά κάλαντα και τραγούδια, με τη συμμετοχή όλων στο οικογενειακό τραπέζι, με τις σπιτικές μυρωδιές, τους κουραμπιέδες και τα μελομακάρονα, με τη βασιλόπιτα και το ρόδι, με όλες τις μικροχαρές που μοιραζόμαστε με τους ανθρώπους που αγαπάμε αλλά και με τη βοήθεια την έγνοια και τη συμπαράστασή μας στους ανθρώπους που υποφέρουν, θα αποδοθεί καλύτερα. Ταυτόχρονα τηρώντας τις παραδόσεις θα διασφαλιστεί η εθνική και πολιτιστική μας ταυτότητα. Είναι σημαντικό να διατηρηθούν όλα τα ελληνικά χριστουγεννιάτικα έθιμα και οι παραδόσεις μας που συνδέουν τις οικογένειες και τους φίλους στο πνεύμα της γιορτής και να μεταφέρονται από γενιά σε γενιά» καταλήγει η Κατερίνα Παρασκευοπούλου.
Ένας ύμνος στην παράδοση
Ένας από τους σημαντικότερους μελετητές του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού και του δημοτικού τραγουδιού, ο αείμνηστος Κωνσταντίνος (Κώστας) Ρωμαίος (λαογράφος, πανεπιστημιακός και ακαδημαϊκός), είχε συγκεντρώσει στη μελέτη του με τίτλο «Εμείς οι Έλληνες. Μορφές παραδοσιακής ευαισθησίας του λαϊκού πολιτισμού», πολλά από τα έθιμα των ανθρώπων της ελληνικής υπαίθρου, κάποια εκ των οποίων διατηρούνται ακόμη και σήμερα.
Στη μελέτη του ο Κώστας Ρωμαίος εξηγεί ότι τα παλαιότερα χρόνια η Ελλάδα, αν και αμιγώς αγροτική περιοχή, δεν ήταν τόσο πλούσια σε αγροτικά αποτελέσματα. Έτσι, ο αγρότης βρίσκεται πίσω από πολλά έθιμα των Χριστουγέννων με την ευχή για καλή σοδειά, σε έναν ασταμάτητο αγώνα να εξασφαλίσει τροφή για τον ίδιο και τα παιδιά του. Μέσα στην «καρδιά» του χειμώνα λοιπόν, η αγροτική οικογένεια καθισμένη γύρω από το τζάκι, το μόνο θερμαντικό μέσο της εποχής, γιορτάζει και τραγουδά και εύχεται σε μια καλή σοδειά. Από την παραμονή των Χριστουγέννων, τα παιδιά περνώντας από σπίτι σε σπίτι θα υμνήσουν την οικογένεια που πασχίζει και θα ευχηθούν για έναν ευλογημένο θερισμό.
Την ίδια ώρα οι νοικοκυρές ετοιμάζουν τα χριστόψωμα, τις πίτες και τα χριστοκούλουρα. Τα χριστοκούλουρα έχουν διάφορα σχήματα, ενώ τα χριστόψωμα στολίζονται όπως και τα κεντήματά τους, περίτεχνα, με μεράκι, αγάπη και φροντίδα. Ακόμη κι εκεί, η αγροτική ταυτότητα ήταν έντονη. Τα σχήματα που στολίζουν το χριστόψωμο δεν είναι τυχαία. Ένα σχήμα που μοιάζει σαν κεφαλαίο Β, συμβολίζει το ζυγό του αλετριού. Πλάι στο ζυγό πλάθουν σχήματα που μοιάζουν με αλέτρι και δύο βόδια. Στο άλλο μισό του χριστόψωμου, που παραπέμπει στο δεύτερο εξάμηνο του έτους τοποθετούν μια στοίβα θημωνιές. Είναι η εποχή του θέρους και η ελπίδα για μια καλή σοδειά.
Σε άλλα σπίτια, πάνω σε πίτες και χριστόψωμα σχεδιάζουν το βαρέλι και το σπίτι. Και εδώ υπάρχει η προβολή των ανθρώπινων πόθων. Το βαρέλι, συμβολίζει το βαρέλι της οικογένειας που βρίσκεται στο κελάρι, με την ευχή τα αμπέλια να δώσουν καρπούς και αυτό να γεμίσει με καινούργιο κρασί.
Το σχέδιο του σπιτιού αφορά όλη την ύπαρξη και την ευτυχία όλης της οικογένειας. Και όπως αναφέρεται στα κάλαντα «σ’ αυτό το σπίτι που’ ρθαμε πέτρα να μην ραΐσει και ο νοικοκύρης του σπιτιού, χίλια χρόνια να ζήσει». Η φράσει «πέτρα να μην ραΐσει» αναφέρεται στο θάνατο και η ευχή είναι να μην «χτυπήσει» κανένα κακό τους ανθρώπους του σπιτιού.
Στα σπίτια των κτηνοτρόφων, τα στολίδια στο Χριστόψωμο έχουν άλλα σχήματα, αυτά των αρνιών και κατσικιών. Είναι η ευχή να πολλαπλασιαστεί το κοπάδι καθώς οι κτηνοτρόφοι περιμένουν το επόμενο διάστημα τα γεννητούρια!
Εκείνα τα χρόνια σε πολλά σπίτια κρεμούσαν ένα κουλούρι σε σχήμα αλετριού ή ζυγού δίπλα στα εικονίσματα για να έχουν τη Θεία Ευλογία στις αγροτικές τους εργασίες.
Τη νύχτα των Χριστουγέννων έπρεπε να καίει όλο το βράδυ η φωτιά στο τζάκι. Όχι μόνο για να προσφέρει ζεστασιά, αλλά και να διώξει μακριά τους ενοχλητικούς καλικάντζαρους. Έτσι, η οικογένεια είχε ήδη στην κατοχή της ένα μεγάλο κούτσουρο, το λεγόμενο «χριστόξυλο» που χάριζε τη φλόγα του για πολλές ώρες. Ο στόχος ήταν η φωτιά να καίει νυχθημερόν μέχρι και τα Φώτα. Πιστεύεται ότι καθώς καίγεται το χριστόξυλο, ζεσταίνεται ο Χριστός στην κρύα σπηλιά της Βηθλεέμ. Τα μικρά παιδιά της οικογένειας έραναν το ξύλο με ξηρούς καρπούς της προηγούμενης σοδειάς, ενώ σε πολλά μέρη σταύρωναν τρεις φορές το ξύλο και το έραναν με κρασί. Αυτή η ιερή χριστουγεννιάτικη φωτιά είχε ιδιαίτερη σημασία για την αγροτική οικογένεια. Πολλοί έβαζαν πάνω στο υνί του αλετριού θυμιατό και κάρβουνο από το Χριστόξυλο και θυμιάτιζαν όλο το σπίτι και το στάβλο.
Σε κάποια μέρη, πίστευαν πως η στάχτη από το χριστόξυλο, ήταν καλή για τις καλλιέργειες και τη σοδειά, γι αυτό και φρόντιζαν να τη μαζέψουν και να τη ρίξουν στα χωράφια, μετά το τέλος του 12ημέρου.
Ιδιαίτερη σημασία δίνονταν στον άνθρωπο που θα έρθει πρώτος σε επαφή με τη φωτιά και τις ευχές που θα πει. Έτσι, διάλεγαν ένα παιδί, το πιο τυχερό, και να είναι εν ζωή και οι δύο γονείς του για να ανακατέψει τη φωτιά με ένα μακρύ ραβδί και να πει την εξής ευχή: «πουλιά, κατσίκια, αρνιά, γρόσια!».
Τα έθιμα των Χριστουγέννων φυσικά δεν σταματούν εδώ. Απ’ άκρη σ’ άκρη της χώρα μας, η θρησκεία λειτουργεί ως κινητήριος μοχλός και τα ιδιαίτερα γεωγραφικά χαρακτηριστικά του κάθε τόπου και ο παλαιότερος τρόπος ζωής των κατοίκων εμπλουτίζουν ή και διαφοροποιούν τις εορταστικές συνήθειες.
