Επιμέλεια: Δήμητρα Βέλμαχου
Αρκετά πριν καθιερωθεί το Πάσχα ως η κορυφαία γιορτή της Χριστιανοσύνης, οι λαοί της Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής τιμούσαν την άνοιξη ως ιερή περίοδο μετάβασης, από τον χειμώνα και τη νεκρή φύση, στην αναγέννηση και την βλάστηση. Ο ετήσιος κύκλος της γης, άρρηκτα δεμένος με τη γεωργία και την επιβίωση, γέννησε τελετουργίες που εξέφραζαν τον διαχρονικό συμβολισμό της ζωής που επιστρέφει.
Η εαρινή ισημερία, όταν ημέρα και νύχτα εξισώνονται, αποτελούσε σημείο κοσμικής ισορροπίας, σηματοδοτώντας την έναρξη της άνοιξης στο βόρειο ημισφαίριο. Για αγροτικές κοινωνίες, η περίοδος αυτή σήμαινε την δυνατότητα έναρξης των καλλιεργειών, και την προσδοκία για μια καλή και πλούσια σοδειά. Τη γη την αντιλαμβάνονταν όχι ως έναν απλό φυσικό πόρο αλλά ως μια ζωντανή οντότητα που «πέθαινε» και «ανασταινόταν» κάθε χρόνο.
Στον ελληνικό κόσμο, τα Ελευσίνια Μυστήρια, αφιερωμένα στη Δήμητρα και την Περσεφόνη, αναπαριστούσαν τον κύκλο της απώλειας και της επανόδου. Η αρπαγή της Περσεφόνης από τον Άδη και η ετήσια επιστροφή της στη γη συμβόλιζαν τη βλάστηση που χάνεται τον χειμώνα και αναγεννάται την άνοιξη.
Παρόμοια μοτίβα συναντάμε στη Μεσοποταμία με τη θεά Ιστάρ καθώς και στην Αίγυπτο με τον Όσιρις, θεό που δολοφονείται και αναστένεται. Οι θεότητες αυτές πεθαίνουν και επιστρέφουν, όπως οι σπόροι που θάβονται για να δώσουν νέα ζωή.
Στον εβραϊκό κόσμο, το Πεσάχ είχε αρχικά και αγροτικό χαρακτήρα, συνδεδεμένο με τη γιορτή των αζύμων και την αρχή της συγκομιδής του κριθαριού. Παράλληλα, απέκτησε και ιστορικό περιεχόμενο, μνημονεύοντας την έξοδο από την Αίγυπτο. Εδώ, η άνοιξη δεν σηματοδοτεί μόνο φυσική αναγέννηση αλλά και εθνική απελευθέρωση, μια μετάβαση δηλαδή από τη δουλεία στην ελευθερία.
Στην αρχαία Ελλάδα τα Αδώνια μυστήρια ήταν ετήσια γιορτή, που συνήθως γιορτάζονταν την άνοιξη κατά την πρώτη πανσέληνο μετά την εαρινή ισημερία. Γιορτάζονταν, σε ανάμνηση του θανάτου και της ανάστασης του Άδωνι και πραγματοποιούνταν σε όλες σχεδόν τις πόλεις.
Κατά τη διάρκεια των «Αδωνίων», οι γυναίκες στην αρχαία Αθήνα θρηνούσαν τον θάνατο του Άδωνη, του όμορφου νέου που αγάπησε η Αφροδίτη. Περιέφεραν ομοιώματα του νεκρού Άδωνη, τα οποία ήταν στολισμένα με λουλούδια, και τα έραναν με αρώματα, αναπαριστώντας την κηδεία του.
Ο θάνατός του αντιπροσώπευε το μαρασμό της φύσης κατά τη διάρκεια του χειμώνα και η ανάσταση του την αναγέννησή της, με τον ερχομό της άνοιξης.
Κατάλοιπο της αρχαίας λατρείας του Άδωνι είναι ο «Ζαφείρης», παιχνίδι και τραγούδι στο Ζαγόρι της Ηπείρου που παίζεται την Πρωτομαγιά, ένα έθιμο για την ανάσταση της φύσης και τη γονιμότητα των χωραφιών. Το έπαιζαν τα κορίτσια την Πρωτομαγιά κι όλες τις Κυριακές του Μάη. Ένα αγόρι προσποιούνταν ότι πέθανε και τότε τα κορίτσια το στόλιζαν με άνθη μοιρολογώντας το. Ξαφνικά, όμως, ο «Ζαφείρης» σηκωνόταν. Τον «Ζαφείρη» τον παριστούσαν, επίσης, με μια κούκλα.
Το ίδιο έθιμο, με το όνομα «Φουσκοδέντρι», πραγματοποιείται και στην Καστανιά Στυμφαλίας.
Ο λαογράφος Γεώργιος Μέγας αναφέρει ότι παρόμοιο έθιμο αναβιώνει στις Σέρρες κατά την περιφορά του Επιταφίου που έχει τις ρίζες του στην λατρεία του Άδωνι.
Όταν ο Χριστιανισμός διαμορφώθηκε μέσα στον ιουδαϊκό κόσμο της Ανατολικής Μεσογείου, η νέα θρησκεία κληρονόμησε τα προϋπάρχοντα σύμβολα. Το Πάσχα τοποθετήθηκε χρονικά κοντά στην εαρινή ισημερία και συνδέθηκε με το Πεσάχ, αποκτώντας νέο θεολογικό περιεχόμενο. Η Ανάσταση του Χριστού ερμηνεύθηκε ως νίκη επί του θανάτου και υπόσχεση αιώνιας ζωής.
Στις αγγλόφωνες περιοχές το Πάσχα έγινε γνωστό ως Easter με την ονομασία να προέρχεται από την γερμανική θεότητα Εόστρε, που σχετίζεται άμεσα και με την Ιστάρ αλλά και την ελληνική θεότητα Ηώς. Πρόκειται για θεότητα της αναγέννησης, της γονιμότητας αλλά και της άνοιξης, την οποία οι παγανιστές τιμούσαν την πρώτη ημέρα της Άνοιξης, κατά την εαρινή ισημερία.
Από τα Ελευσίνια Μυστήρια και τα Αδώνια έως το Πεσάχ και τη χριστιανική Ανάσταση, ο άνθρωπος αφηγείται ξανά και ξανά την ίδια βαθιά του ανάγκη. Την πίστη ότι μετά τον χειμώνα έρχεται η άνοιξη και ότι μετά από το σκοτάδι πάντα υπάρχει το φως,
Άλλωστε. το Πάσχα όπως το γνωρίζουμε σήμερα, δεν γεννήθηκε ξαφνικά. Ρίζωσε σε αρχαίες μνήμες, μεταφέροντας μέσα στους αιώνες το διαχρονικό μήνυμα της ζωής που επιμένει να επιστρέφει.
