Στην Παναγία Μπαλίνου, τις επόμενες εβδομάδες, επισκέπτες από όλον τον κόσμο θα μπορούν, με ελεύθερη πρόσβαση, να ακούσουν βυζαντινούς ψαλμούς όπως αντηχούσαν στην Αγία Σοφία στα χρόνια του Ιουστινιανού, πριν από σχεδόν 1.500 χρόνια.
Πρόκειται για ένα εγχείρημα που συνδυάζει την επιστήμη, την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη, τη μουσική και την πολιτιστική κληρονομιά, μετατρέποντας έναν ιστορικό ναό της Πόλης σε τόπο βιωματικής επαφής με τη βυζαντινή παράδοση.
Πίσω από την πρωτοβουλία βρίσκεται ο Βύρων Νικολαΐδης, ιδρυτής και CEO του ομίλου PeopleCert, ο οποίος μαζί με επιστήμονες από το Stanford και ειδικούς εργάστηκε επί περισσότερα από δύο χρόνια για την υλοποίηση του εγχειρήματος. Η διαδρομή δεν ήταν απλή. Όπως έχει αναφέρει ο κ. Νικολαΐδης, χρειάστηκαν αλλεπάλληλες δοκιμές, αλλαγές στον σχεδιασμό, τεχνικές προσαρμογές και συνεχείς βελτιώσεις μέχρι να επιτευχθεί η αναπαραγωγή της ιδιαίτερης ακουστικής της Αγίας Σοφίας.
Σήμερα έχουν ήδη ολοκληρωθεί περισσότεροι από 80 βυζαντινοί ψαλμοί, ενώ ο τελικός στόχος είναι η δημιουργία ενός ψηφιακού αρχείου 150 ψαλμών. Πριν ακόμη ανοίξει επίσημα για το κοινό, το έργο έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον ερευνητών, μουσικολόγων και πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Με τη συμβολή καθηγητών από το Stanford και προηγμένων τεχνολογικών μέσων, σε συνεργασία με τη Χορωδία Αγία Σοφία PeopleCert, που αποτελείται από κορυφαίους ιεροψάλτες, κατέστη δυνατή η μεταφορά της ακουστικής ταυτότητας του εμβληματικού ναού στον χώρο της Παναγίας Μπαλίνου.
Οι περισσότεροι από τους ιεροψάλτες έχουν ρίζες από την Κωνσταντινούπολη. Η χορωδία συνδέει έτσι τη βυζαντινή ψαλτική παράδοση με τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας, επιχειρώντας να αποδώσει όχι μόνο τους ίδιους τους ψαλμούς αλλά και το ηχητικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ακούγονταν επί αιώνες.
Από την εγκατάλειψη στη νέα ζωή
Η Παναγία Μπαλίνου, χτισμένη τον 19ο αιώνα, βρίσκεται στη Χαλκηδόνα της Κωνσταντινούπολης. Μετά τις διώξεις και τη συρρίκνωση της ελληνικής κοινότητας της Πόλης, ο ναός αφέθηκε σταδιακά στη φθορά του χρόνου. Η ανακαίνισή του, με πρωτοβουλία και χρηματοδότηση της PeopleCert, τον επανέφερε στο προσκήνιο, με τα θυρανοίξια να πραγματοποιούνται τον Ιούλιο του 2023.
Πρόσφατα στον ίδιο χώρο πραγματοποιήθηκε ειδική παρουσίαση του νέου ακουστικού συστήματος. Βυζαντινοί ψαλμοί, αποδοσμένοι σε αυθεντικό Πατριαρχικό ύφος, ακούστηκαν μέσα από την αναδημιουργημένη ακουστική της Αγίας Σοφίας. Ο επισκέπτης, είτε παρακολουθώντας τις εικόνες που προβάλλονται στις οθόνες είτε απλώς κλείνοντας τα μάτια του, μπορεί να αποκτήσει μια διαφορετική αντίληψη του τρόπου με τον οποίο η βυζαντινή μουσική ακουγόταν στον μεγάλο ναό της Κωνσταντινούπολης.
Το συγκεκριμένο έργο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο στήριξης της ομογένειας. Η προσφορά του Βύρωνα Νικολαΐδη προς την ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, αναστηλώσεις ναών, χορήγηση υποτροφιών, δημιουργία παιδότοπου στη Χαλκηδόνα, εκσυγχρονισμό σχολείων με τεχνολογικά μέσα και την έναρξη τριετούς Προγράμματος Αναβάθμισης της Παιδείας. Η δραστηριότητα αυτή αναγνωρίστηκε επισήμως με την ανακήρυξή του σε Μεγάλο Ευεργέτη από την ελληνική κοινότητα.
Γεννημένος και μεγαλωμένος στην Πόλη, ο Βύρων Νικολαΐδης μετανάστευσε στην Ελλάδα το 1981, διατηρώντας στενούς δεσμούς με την Κωνσταντινούπολη και τη ρωμαίικη κοινότητα. Όπως έχει αναφέρει, η ταυτότητα του Ρωμιού της Πόλης αποτελεί έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής, στον οποίο συνυπάρχουν το βυζαντινό, το ελληνικό, το οθωμανικό και το κοσμοπολίτικο στοιχείο.
«Αναβιώνουμε τον αυθεντικό ήχο των βυζαντινών ψαλμών όπως αντηχούσαν στην Αγία Σοφία, όχι ως αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά ως ζωντανή φωνή που μιλά σε όλους, ανεξαρτήτως καταγωγής ή πίστης», έχει επισημάνει ο Βύρων Νικολαΐδης. «Η κληρονομιά μας δεν πρέπει να παραμείνει κλειδωμένη στο παρελθόν, αλλά να γίνει ζωντανή και προσβάσιμη για κάθε άνθρωπο, όπου κι αν βρίσκεται».
Η ακουστική της Αγίας Σοφίας
Η Αγία Σοφία, χτισμένη τον 6ο αιώνα, χαρακτηρίζεται από τον τεράστιο εσωτερικό θόλο και τις πολυάριθμες καμπύλες επιφάνειές της, που επηρεάζουν καθοριστικά την πορεία και την αντήχηση του ήχου. Η ιδιαίτερη κατασκευή της έχει ως αποτέλεσμα η ηχώ να διαρκεί περίπου 11 δευτερόλεπτα, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά ιδιαίτερο ακουστικό περιβάλλον. Η μεγάλη διάρκεια της αντήχησης αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά που έδιναν στη βυζαντινή ψαλτική μέσα στον ναό τη γνωστή επιβλητική της διάσταση.
Η επιστημονική ομάδα του Stanford αξιοποίησε τεχνολογίες ψηφιακής προσομοίωσης, βασισμένες σε λεπτομερή ηχητικά δεδομένα και φυσικές μετρήσεις του χώρου. Μια από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της έρευνας ήταν η επίσκεψη επιστημόνων στην Αγία Σοφία, όπου έσπασαν ένα μπαλόνι στο κέντρο του ναού. Ο στιγμιαίος, έντονος ήχος χρησιμοποιήθηκε ώστε να καταγραφεί με ακρίβεια ο τρόπος με τον οποίο ταξιδεύει και επιστρέφει ο ήχος μέσα στον τεράστιο χώρο.
Από την καταγραφή δημιουργήθηκε ένα είδος «ηχητικού αποτυπώματος» της Αγίας Σοφίας, το οποίο περιλαμβάνει τα χαρακτηριστικά της ηχούς και της αντήχησής της. Με τη βοήθεια της ψηφιακής τεχνολογίας, το συγκεκριμένο ακουστικό αποτύπωμα μπορεί στη συνέχεια να εφαρμοστεί σε ηχογραφήσεις, δίνοντας την αίσθηση ότι ο ήχος παράγεται μέσα στον ίδιο τον ιστορικό ναό. Η τεχνολογία αυτή επέτρεψε στους ερευνητές και στους μουσικούς να προσεγγίσουν τον τρόπο με τον οποίο θα ακούγονταν οι ψαλμοί στην Αγία Σοφία πριν από αιώνες. Η ακουστική του χώρου δεν λειτουργούσε απλώς ως φόντο, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της μουσικής εμπειρίας.
Τις επόμενες εβδομάδες, η Παναγία Μπαλίνου θα ανοίξει τις πύλες της στο κοινό με δωρεάν πρόσβαση. Εκεί όπου για πολλά χρόνια κυριαρχούσε η σιωπή, οι επισκέπτες θα μπορούν πλέον να ακούν τους βυζαντινούς ψαλμούς μέσα από το αναδημιουργημένο ηχητικό περιβάλλον της Αγίας Σοφίας. Όχι ως ανάμνηση αλλά ως ζωντανή παρουσία. Ένα έργο που συνδέει την πίστη με την επιστήμη, την ιστορία με την τεχνολογία και την πολιτιστική κληρονομία με το μελλον.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
