Έρευνα: Διονύσης Δ. Λιανός
Από όταν ήμουν μικρός με εντυπωσίαζε το μεγαλύτερο πιθανόν παλιό κτίριο στην πόλη μας. Εκείνο που ενσαρκώνει καλύτερα από κάθε άλλο το όνομα της πόλης, Πύργος! Εκείνο που δεσπόζει λίγο παραπάνω από το Σταθμό του ΟΣΕ και επιβίωσε κατά μεγάλο μέρος από το χρόνο και φυσικά από τους σεισμούς του 1993.
Η δεκαετία του 1920 σημαδεύεται στον Πύργο Ηλείας από μια εξαιρετική βιομηχανική ανάπτυξη. Κατά κύριο λόγο ντόπιοι ιδρύουν στην περιοχή μεγάλα εργοστάσια επεξεργασίας και παραγωγής ζυμαρικών, πάγου, τσιγάρων, οίνου, τουρσιού και σταφίδας! Το 1931 μάλιστα συστήνεται και Σύνδεσμος των Βιομηχάνων του Πύργου. Το 1925 ο Αδάμης Αδαμόπουλος, ο Θεόδωρος Πάσχος και οι Αφοί Μελενίκου ιδρύουν τον τετραώροφο – αρχικά – κυλινδρόμυλο ΔΗΜΗΤΡΑ στο σημείο που υπάρχει έως σήμερα το εγκαταλελειμμένο κτίριο, στο οικοδομικό τετράγωνο που περικλείεται από τις οδούς Εθνικής Αντιστάσεως, Γυμνασιάρχου Δούκα, Παπαφλέσσα και Θεμιστοκλέους. “Ψυχή της Δήμητρας όμως είναι ο Θεόδωρος Πάσχος, ο οποίος με την προσωπικότητά του, τον ακέραιο χαρακτήρα του, το κύρος του στην κοινωνία κατάφερε να τοποθετήσει τη Δήμητρα ανάμεσα στις καλύτερες αλευροβιομηχανίες της χώρας. Η Δήμητρα για εκείνον ήταν σκοπός ζωής”, μας λέει η κυρία Ρούλη Πάσχου, κόρη του Θεόδωρου Πάσχου, η οποία σήμερα ζει στη Γενεύη της Ελβετίας. Το 1927 ή το 1928 ξεσπά πυρκαγιά, αλλά με δάνειο το κτίριο ξανακτίζεται άμεσα και προστίθενται στο αρχικό οικοδόμημα άλλοι δύο όροφοι. Τότε ο κυλινδρόμυλος άλεθε ως και 70 τόνους αλεύρι ημερησίως! Το ίδιο έτος η εταιρεία επεκτείνεται και στην παραγωγή πάγου με ψυκτικά μηχανήματα που ήρθαν για πρώτη φορά στον Πύργο καθιστώντας την έτσι τη πρώτη βιοτεχνία πάγου στην περιοχή.
Τρία χρόνια αργότερα ιδρύεται στην πόλη τη Μακαρονοποιία ΑΛΦΕΙΟΣ, ως θυγατρική της Δήμητρας και ξεκινά να λειτουργεί με αυτό το καθεστώς. Αργότερα, η εταιρεία θα ονομάζεται «Δήμητρα – Αλφειός» όπου περιελάμβανε τον κυλινδρόμυλο – μακαρονοποιία – ψυγεία και παγοποιείο. Όταν η εταιρεία διευρύνθηκε, τα κτίριά της κατέλαβαν όλο το οικοδομικό τετράγωνο που καταλαμβάνουν τα ερείπια ώς και σήμερα. Η κ. Δήμητρα Σιδέρη αναφέρει πως πριν τα μέσα του 20ού αιώνα, η ΔΗΜΗΤΡΑ ΑΕ είχε νοικιάσει το οικόπεδο τής οικογένειάς της, στο σημείο που σήμερα βρίσκεται η ΚΑΒΑ – ΚΑΦΕΚΟΠΤΕΙΟ ΣΙΔΕΡΗ στη γωνία Πατρών και Γυμνασιάρχου Δούκα. “Όταν παντρεύτηκα, θυμάμαι στο παλιό κτίριο που υπήρχε πριν κτίσουμε τη δεκαετία του ’60 τη σημερινή πολυκατοικία, τις γυναίκες τής εταιρείας να κάθονται κάτω και να ράβουν τα τσουβάλια. Το εργοστάσιο δεν πέταγε τα φθαρμένα λινατσένια τσουβάλια αλλά έβαζε τις γυναίκες να τα ράβουν ώστε να ξαναχρησιμοποιηθούν”. Σύμφωνα με την κ. Σιδέρη, ο μεγαλύτερος εχθρός των τσουβαλιών δεν ήταν το πέρασμα του χρόνου, αλλά τα ποντίκια που τα έτρωγαν! Εντούτοις, η ΔΗΜΗΤΡΑ είχε και άλλα κτίρια στην πόλη, όπως εκείνο απέναντι από το Σταθμό του ΟΣΕ, όπου σήμερα στεγάζεται γνωστό κλαμπ. Πρόκειται για διώροφο, πέτρινο κτίριο, χαρακτηριστικό δείγμα όψιμου νεοκλασικισμού του 20ού αιώνα. Σε εκείνο το κτίριο (πιθανόν του 1920) παρασκευάζονταν τα ζυμαρικά της εταιρείας, με τα οποία προμήθευε όλη τη Δυτική Ελλάδα ώς και την Κέρκυρα!
Ο Γεώργιος Γεωργόπουλος γράφει ότι “η επιχείρηση αυτή με υπερσύγχρονα κτίρια και εγκαταστάσεις μεγάλης δυναμικότητας παρήγε όλα τα είδη των αλεύρων και ζυμαρικών” και πως ο αλευρόμυλος των Πάσχου – Αδαμόπουλου ήταν ο πρώτος συστηματικός. Μέσα στους χώρους του εργοστασίου λέγεται πως υπάρχει μεγάλη γεώτρηση για τις ανάγκες του μύλου, η οποία μάλιστα έβγαζε μεγάλα αποθέματα νερού όσο λειτούργησε η εταιρεία. Εν τω μεταξύ, η κ. Σιδέρη μάς λέει ότι όταν δούλευε ο μύλος στη ΔΗΜΗΤΡΑ, όλη η περιοχή τής πόλης έτρεμε σαν να γινόταν σεισμός! Μαρτυρίες παλιών Πυργιωτών κάνουν λόγο για περίπου 200 οικογένειες, οι οποίες ζούσαν από το εργοστάσιο την περίοδο ακμής του, ενώ άλλες πηγές αναφέρουν πως στα τέλη λειτουργίας του η εταιρία απασχολούσε 80 μόνιμους εργάτες. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτοί που απασχολούνταν στον κυλινδρόμυλο, το μακαρονοποιείο και το παγοποιείο. Ήταν και τα σωματεία φορτοεκφορτωτών Πύργου και Κατακόλου.
Ο μύλος λειτούργησε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950. Σύμφωνα με τις πηγές, η ΔΗΜΗΤΡΑ έπαψε να λειτουργεί αφού εκείνη την περίοδο δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να αγοράσει σιτάρι, μα δεν φαίνεται να είναι αυτή η μόνη αιτία! Οι πραγματικοί λόγοι είναι πολύ πιο περίπλοκοι, από αυτή την φαινομενικά λογική εξήγηση! Το 1964 η Ανώνυμος Εταιρία «ΔΗΜΗΤΡΑ – ΑΛΦΕΙΟΣ» παραχωρείται λόγω χρεών στην Ελληνική Τράπεζα Βιομηχανικής Ανάπτυξης. Την περίοδο 1973 – 74 η ΕΤΒΑ παραχωρεί την εταιρία στους αδελφούς Μπερτζελέτου για 6 εκατομμύρια δραχμές, κίνηση στην οποία ενδεχομένως να αναμειγνύεται το δικτατορικό καθεστώς! Το δε παγοποιείο λειτούργησε, παρήγε και πουλούσε πάγο έως και την περίοδο της Δικτατορίας. Για εκείνη την εποχή ωστόσο έχουμε και μια άλλη – ανεπιβεβαίωτη – πληροφορία, η οποία θέλει το Στυλιανό Παττακό της Χούντας να έχει ένα ποσοστό 25% επί των μετοχών τής εταιρείας. Μετά το κλείσιμο της εταιρείας, στα νεότερα χρόνια, τμήματα του εργοστασίου εκμεταλλεύτηκαν από ιδιώτες, οι οποίοι νοίκιαζαν τους χώρους για επαγγελματική χρήση. Στο τμήμα επί της Οδού Παπαφλέσσα φιλοξενήθηκε για πολλά χρόνια και η Πυροσβεστική Υπηρεσία Πύργου, πιο δίπλα λειτουργεί ξενοδοχείο και γύρω – γύρω άλλα καταστήματα. Εδώ λειτούργησε στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και έως περίπου τους σεισμούς του 1993 και μπαρ, η ΑΡΕΝΑ.
Αρκετά μετά το κλείσιμο της ΔΗΜΗΤΡΑΣ, τμήμα του ισογείου επί της Οδού Εθνικής Αντιστάσεως, το πήρε η εταιρεία εμπορίας τροφίμων ΤΕΡΖΗΣ, η οποία άλλωστε μετά τη μεταπολίτευση είχε νοικιάσει το κατάστημα πίσω από την ΚΑΒΑ ΣΙΔΕΡΗΣ, στο σημείο που σήμερα λειτουργεί γνωστό κομμωτήριο. Σε εκείνη την περιοχή, η γνωστή εταιρεία τροφίμων και σήμερα σούπερ μάρκετ τής πόλης παρέμεινε λίγο πριν την αυγή του 21ού αιώνα. Το δε πολυώροφο κτίριο υπήρξε πρόταση στα τέλη του προηγούμενου αιώνα να μετατραπεί σε πολιτιστικό κέντρο, μια ιδέα ωστόσο που από ό,τι φαίνεται εγκαταλείφθηκε, για λόγους άγνωστους σε εμάς σήμερα.
Σήμερα στο οικοδομικό τετράγωνο όπου άλλοτε κυριαρχούσε η ΔΗΜΗΤΡΑ υπάρχουν ακόμα τα ερείπιά της. Ένα μεγάλο τμήμα του ισογείου και από τις τέσσερις οδούς έχει αξιοποιηθεί από ιδιώτες με επιχειρήσεις παντός είδους. Ο πύργος όμως, το πολυώροφο οικοδόμημα, στη γωνία Εθνικής Αντιστάσεως και Γυμνασιάρχου Δούκα, παραμένει ανεκμετάλλευτο. Ίσως για να έχει η πόλη έναν πύργο, σύμβολο του ονόματός της...
ΠΗΓΕΣ
- Γεωργόπουλος Γ., “Η Πορεία της Ηλειακής Οικονομίας στον 20ό αιώνα”, Ηλειακή Πρωτοχρονιά 7, Εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα, Αμαλιάδα 2006, σελ. 301
- Γιαννούλη Στ. – Ντουντούμη Κ., “Καπνοβιομηχανία Καραβασίλη και ΔΗΜΗΤΡΑ – ΑΛΦΕΙΟΣ, Δύο σημαντικές βιομηχανικές μονάδες για την ανάπτυξη τής πόλης του Πύργου στις αρχές του 20ού αι”, Ηλειακή Πρωτοχρονιά 11, Εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα, Αμαλιάδα 2010, σσ 402 – 404
- Λάμπρος Θ., Βιομηχανικά κτίρια «φαντάσματα», 4/2/2006, protinews.gr
Ευχαριστούμε θερμά την κ. Ρούλη Πάσχου, η οποία προθυμοποιήθηκε να μας δώσει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για μια ολοκληρωμένη έρευνα, καθώς και τη κ. Δήμητρα Σιδέρη, όπως και όλους όσους βοήθησαν στη συλλογή των πληροφοριών.
