Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις, η αποψίλωση της βλάστησης σε συνδυασμό με τη μορφολογία του εδάφους, τα έντονα καιρικά φαινόμενα και τη σεισμική δραστηριότητα, ορίζονται ως οι βασικές αιτίες-μεταξύ άλλων-που προκαλούν ολοένα αυξανόμενα κατολισθητικά φαινόμενα στο βουνό του Κατακόλου. Από το 2018 η Τεχνικογεωλογική Αναγνωριστική Μελέτη του Ινστιτούτου Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών , η οποία εκπονήθηκε σε εφαρμογή του Μνημονίου Συνεργασίας με την ΓΓΠΠ προειδοποιούσε ξεκάθαρα για την επικινδυνότητα της περιοχής, θέτοντας μια σειρά προτάσεων και έργων που πρέπει να γίνουν για την προστασία της κοινότητας.
Η τεχνικογεωλογική αναγνωριστική εξέταση, την οποία συνέταξε ο Τεχνικός Γεωλόγος Δρ. Εμμ. Αποστολίδης, έχει φέρει στο φως σοβαρά συμπεράσματα για την κατάσταση του εδάφους και τον κίνδυνο των κατολισθητικών φαινομένων, τα οποία βιώνει τα τελευταία χρόνια η περιοχή.
Παρά τις εργασίες θωράκισης που προτείνονταν στην μελέτη και πραγματοποιήθηκαν στο πρόσφατο παρελθόν σε τέσσερα στοχευμένα σημεία (κοιμητήριο, στο πρανές έναντι του σχολείου, δεξιά της εκκλησίας και κατάντι του ξενοδοχείου «Ορίζοντες»), τα κατολισθητικά φαινόμενα όχι μόνο δεν έπαυσαν αλλά τους τελευταίους μήνες έχουν ενταθεί. Βράχοι αποκολλούνται και πέφτουν στον δρόμο που οδηγεί στο βουνό-ακόμη και χωρίς να έχουν προηγηθεί έντονα καιρικά φαινόμενα- ενώ τον περασμένο χειμώνα η κοινότητα «πνίγηκε» σε μια τεράστια μάζα λασπορροής.
Αποτέλεσμα αυτού, να αποκολληθεί βράχος 2,5 τόνων και να καταλήξει στον ακάλυπτο χώρο οικίας.
Η μελέτη καταλήγει σε ένα σαφές συμπέρασμα: τα κατολισθητικά φαινόμενα στο Κατάκολο δεν είναι ένα θεωρητικό ενδεχόμενο αλλά μια πραγματικότητα που έχει ήδη αφήσει το αποτύπωμά της. Η λήψη μέτρων κρίνεται επείγουσα, όχι μόνο για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος αλλά και για την ασφάλεια των κατοίκων, των υποδομών και του λιμανιού, που αποτελεί πύλη εισόδου χιλιάδων επισκεπτών κάθε χρόνο. Οι τοπικές αρχές πρέπει να κινηθούν γρήγορα ώστε το Κατάκολο να συνεχίσει να αποτελεί έναν ασφαλή και ζωντανό τόπο, χωρίς τον μόνιμο φόβο μιας καταστροφικής κατολίσθησης.
Οι επικίνδυνες θέσεις
Η αναγνωριστική εξέταση εντόπισε δύο βασικά σημεία υψηλής επικινδυνότητας:
- Θέση 1 (Πρανές άνωθεν δρόμου): Εδώ καταγράφονται συχνά έντονες κατολισθήσεις μεγάλου εύρους, με μετακινήσεις εδαφικών μαζών που μπορούν να φτάσουν έως και αρκετά μέτρα. Οι γεωλόγοι παρατήρησαν έντονη διάβρωση, καθώς και σημάδια μελλοντικής αποσταθεροποίησης.
- Θέση 2 (Δυτικά κεντρικού λιμένα): Στο ύψωμα 45–50 μέτρων από τη θάλασσα, οι λόφοι εμφανίζουν καθιζήσεις και εδαφικές μετακινήσεις, που ενδέχεται να απειλήσουν στο μέλλον τμήματα του οικισμού, αλλά και υποδομές γύρω από το λιμάνι, το οποίο αποτελεί κομβικό σημείο για την οικονομία της Ηλείας.
Αίτια: Φυσικά χαρακτηριστικά και ανθρώπινες παρεμβάσεις
Από την τεχνικογεωλογική μελέτη προκύπτει ότι το βουνό του Κατακόλου παρουσιάζει έντονα προβλήματα ευστάθειας, ενώ ο συνδυασμός σεισμικής δραστηριότητας και ισχυρών βροχοπτώσεων αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καταστροφικών φαινομένων. Η μελέτη εντοπίζει σαφώς τα αίτια των κατολισθητικών φαινομένων τονίζοντας παράλληλα και τον ρόλο της ανθρώπινης παρέμβασης.
Τα κατολισθητικά φαινόμενα στο Κατάκολο έχουν φυσική βάση (γεωλογία, βροχοπτώσεις, σεισμοί), αλλά η ανθρώπινη παρέμβαση έχει επιδεινώσει σημαντικά την κατάσταση, κάνοντας τα πρανή πιο ευάλωτα και τα φαινόμενα πιο έντονα και συχνά.
Φυσικά αίτια
Γεωλογική σύσταση: Οι λόφοι του Κατακόλου αποτελούνται από εναλλασσόμενα στρώματα ψαμμιτών, μαργών και αργιλικών σχηματισμών, τα οποία έχουν χαμηλή συνοχή και παρουσιάζουν τάση υποχώρησης όταν κορεστούν με νερό.
Βροχοπτώσεις: Η περιοχή δέχεται μεγάλες ποσότητες βροχής, ιδιαίτερα τον χειμώνα. Το νερό αποσαθρώνει τα εδάφη, αυξάνει το βάρος τους και μειώνει την αντοχή τους, με αποτέλεσμα να παρατηρούνται κατολισθήσεις.
Σεισμικότητα: Η περιοχή ανήκει στη Ζώνη ΙΙ επικινδυνότητας. Οι σεισμοί είτε ενεργοποιούν νέες κατολισθήσεις είτε επιταχύνουν προϋπάρχουσες.
Ανθρώπινη παρέμβαση
Η μελέτη υπογραμμίζει ότι τα φαινόμενα εντείνονται από την ανθρώπινη δραστηριότητα και συγκεκριμένα από:
- Δομικά έργα χωρίς γεωτεχνική μελέτη: Παρεμβάσεις σε πρανή και δρόμους έχουν τροποποιήσει τις φυσικές κλίσεις, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η αστάθεια.
- Απουσία συστημάτων αποστράγγισης: Σε αρκετές περιοχές το νερό της βροχής λιμνάζει ή διεισδύει ανεξέλεγκτα στο υπέδαφος, προκαλώντας κορεσμό και διάβρωση.
- Αποψίλωση – έλλειψη βλάστησης: Η απουσία φυσικής βλάστησης σε ορισμένα τμήματα αφαιρεί έναν κρίσιμο μηχανισμό συγκράτησης του εδάφους.
- Ανεξέλεγκτες εκσκαφές – παρεμβάσεις: Οι γεωλόγοι σημειώνουν ότι ακόμη και μικρές παρεμβάσεις (π.χ. δρόμοι, εκσκαφές, τεχνικά έργα) λειτουργούν επιβαρυντικά, διότι σπάνε την ισορροπία των πρανών και δημιουργούν συνθήκες εκδήλωσης κατολισθήσεων.
Ποια μέτρα προστασίας προτείνονται
Η μελέτη δεν περιορίζεται στη διάγνωση του προβλήματος αλλά καταθέτει συγκεκριμένα μέτρα, τα οποία κρίνεται απαραίτητο να εφαρμοστούν:
-
Αναβαθμοί και διαμόρφωση πρανών: Προτείνεται η διαμόρφωση των επικίνδυνων κλίσεων σε μικρότερα σκαλοπάτια (αναβαθμούς), ώστε τα νερά της βροχής να απομακρύνονται χωρίς να συγκεντρώνονται επικίνδυνα στις πλαγιές.
-
Κατασκευή τοιχίων και συρματοκιβωτίων: Με στόχο τη συγκράτηση των ασταθών υλικών, εισηγείται την τοποθέτηση τοιχίων αντιστήριξης αλλά και συρματοκιβωτίων (gabions), τα οποία μπορούν να περιορίσουν τις μετακινήσεις μεγάλων εδαφικών μαζών.
-
Αποστράγγιση και διαχείριση ομβρίων: Κρίσιμη θεωρείται η δημιουργία συστημάτων αποστράγγισης, ώστε να μειώνεται η υγρασία στο εσωτερικό των πρανών. Η συσσώρευση νερού αποτελεί βασικό μηχανισμό ενεργοποίησης κατολισθήσεων.
-
Γεωυφάσματα και βλάστηση: Ειδικά γεωυφάσματα, σε συνδυασμό με κατάλληλη φύτευση, μπορούν να σταθεροποιήσουν τις πλαγιές και να μειώσουν την επιφανειακή διάβρωση. Η φυσική βλάστηση θα λειτουργήσει ως «θωράκιση» απέναντι στη διάβρωση.
- Συνεχής παρακολούθηση: Οι ειδικοί προτείνουν την τοποθέτηση συστημάτων μέτρησης και ελέγχου, ώστε να καταγράφεται κάθε νέα μετακίνηση εδαφών και να λαμβάνονται άμεσα μέτρα πρόληψης.
Ωστόσο, μέσα στο κείμενο των συμπερασμάτων και προτάσεων, γίνεται σαφές ότι για την οριστική αντιμετώπιση των κατολισθητικών φαινομένων απαιτείται η εκπόνηση νέας, πιο εμπεριστατωμένης γεωτεχνικής – γεωλογικής μελέτης έργων, στην οποία θα εξειδικευτούν:
- Τα μόνιμα έργα αντιστήριξης (π.χ. τοιχία, αγκυρώσεις, συρματοκιβώτια).
- Τα συστήματα αποστράγγισης σε βάθος και επιφανειακά.
- Η επιλογή και τοποθέτηση γεωυφασμάτων και η φυτοτεχνική αποκατάσταση.
- Η γεωτεχνική παρακολούθηση με όργανα (μετρήσεις μετακινήσεων, πιεζόμετρα κ.λπ.).
Η μελέτη επισημαίνει ότι οι παρεμβάσεις πρέπει να γίνουν κατά προτεραιότητα στις δύο αυτές επικίνδυνες θέσεις, που προαναφέρθηκαν, γιατί εκεί εντοπίζεται η πιο έντονη αστάθεια. Τα υπόλοιπα πρανή γύρω από τον οικισμό χρήζουν παρακολούθησης και, εφόσον εμφανίσουν νέες κατολισθήσεις, θα απαιτηθούν επιπλέον έργα.
Ο ρόλος του κοιμητηρίου
Η μελέτη αναφέρει ότι το κοιμητήριο βρίσκεται μέσα στη ζώνη κατολισθητικού κινδύνου και συμβάλλει –έστω και έμμεσα– στην αποσταθεροποίηση του πρανούς. Το κοιμητήριο δεν προκαλεί από μόνο του τις κατολισθήσεις, αλλά επιβαρύνει σημαντικά την κατάσταση, αυξάνοντας τον κίνδυνο και για τον ίδιο τον χώρο και για τις γύρω περιοχές.
Επισημαίνεται η υδρολογική επιβάρυνση καθώς οι ταφές και η διαμόρφωση του χώρου διευκολύνουν τη διείσδυση των νερών της βροχής στο υπέδαφος, με αποτέλεσμα να αυξάνει τον κορεσμό των εδαφικών μαζών και να μειώνει την αντοχή τους, εντείνοντας την πιθανότητα κατολίσθησης.
Επίσης η κατασκευή και επέκταση του κοιμητηρίου έχει τροποποιήσει τις φυσικές κλίσεις του πρανούς.
Β. Παναγόπουλος: «Προβληματικό όλο το βουνό»
Την επιβάρυνση που έχει δεχτεί το βουνό εξ’ αιτίας των ανθρώπινων παρεμβάσεων υπογραμμίζει ο αντιδήμαρχος Τεχνικών Υπηρεσιών Βασίλης Παναγόπουλος σημειώνοντας πως: «Έχουν γίνει πολλές ανθρώπινες παρεμβάσεις στην στατική ευστάθεια του πρανούς. Όλο το βουνό είναι προβληματικό. Αποτελείται από διάφορα ασταθή στρώματα χωμάτων με ψαμμίτες, άργιλο κλπ, συν του ότι έχουν κοπεί πολλά δέντρα και έχει καθαριστεί το έδαφος με αποτέλεσμα το νερό να μην συγκρατείται και να δημιουργούνται κατολισθητικά φαινόμενα. Η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει επιβαρύνει πολύ την κατάσταση».
Όσον αφορά τα πορίσματα της μελέτης και τα έργα που προτείνονται διευκρινίζει: «Θα πρέπει να δούμε την αρμοδιότητα που έχει ο κάθε εμπλεκόμενος φορέας-Δήμος, Περιφέρεια, Δασαρχείο, ιδιώτες, ώστε να γίνει μια ολοκληρωμένη μελέτη και να βρεθεί χρηματοδότηση μέσω του προγράμματος φυσικών καταστροφών. Αυτές οι παρεμβάσεις, για να γίνουν σωστά και αποτελεσματικά, κοστίζουν πολλά χρήματα».
Αναγκαία η ύπαρξη βλάστησης
Τον έντονο προβληματισμό του για την ασταθή μορφή που παρουσιάζει τα τελευταία χρόνια το έδαφος και το πέτρωμα του βουνού, εκφράζει και ο Δασάρχης Πύργου Δρ. Παναγιώτης Λάττας, υπογραμμίζοντας την αναγκαιότητα ύπαρξης βλάστησης για την συγκράτηση των γεωλογικών σχηματισμών.
«Όλη η χερσόνησος του Κατακόλου αποτελείται, ασύμφωνα, με γεωλογικούς σχηματισμούς, οι οποίοι είναι πορώδες ασβεστιτικοί ψαμμίτες και οι οποίοι έχουν ασταθής μορφή. Αυτό προκύπτει από σχετική μελέτη του ΕΑΓΜΕ (πρώην ΙΓΜΕ) αλλά και από τους γεωλογικούς και εδαφολογικούς χάρτες που διαθέτουμε. Αυτό σημαίνει ότι η βλάστηση που υπάρχει φροντίζει έτσι ώστε να συγκρατήσει όσο το δυνατόν περισσότερο αυτούς τους σχηματισμούς. Η απομάκρυνση της βλάστησης, οι βροχοπτώσεις και τα έντονα καιρικά φαινόμενα δημιουργούν προβλήματα ολίσθησης των σχηματισμών» δηλώνει ο Δρ. Λάττας.
Επιπλέον, επισημαίνει ένα χρόνιο και πολύ σοβαρό ζήτημα που πάντα βρίσκεται στο προσκήνιο, την θέση του κοιμητηρίου που επιδεινώνει την κατάσταση. «Σημαντικό θέμα που επιβάλλεται να λυθεί είναι το κοιμητήριο του Κατακόλου, το οποίο είναι στη χειρότερη θέση και εγκυμονεί κινδύνους. Χάνεται η συνοχή του εδάφους και δημιουργούνται προβλήματα στη βλάστηση. Οφείλουμε να είμαστε σε μια συνεχή εγρήγορση, να μην δημιουργούμε πληγές στο έδαφος, να μην απομακρύνουμε τη βλάστηση - εκτός από τη μείωση του όγκου των πεύκων, πρέπει να εξεταστεί πολύ σοβαρά η θέση του κοιμητηρίου» καταλήγει ο Δασάρχης Πύργου.
