Μια πιθανή σημαντική αλλαγή στην κυκλοφορία της ατμόσφαιρας εξετάζουν τα προγνωστικά μοντέλα, καθώς η πολική δίνη (Polar Vortex) εμφανίζεται ασθενέστερη από τα κανονικά για την εποχή επίπεδα και ενδέχεται να παρουσιάσει περαιτέρω απότομη εξασθένηση στις αρχές Νοεμβρίου.
Πρόκειται για την εκτεταμένη κυκλοφορία δυτικών ανέμων που σχηματίζεται κατά τη διάρκεια της ψυχρής περιόδου γύρω από τον Βόρειο Πόλο, στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Σύμφωνα με ορισμένα προγνωστικά σενάρια, οι άνεμοι σε ύψος περίπου 30 χιλιομέτρων ενδέχεται να επιβραδυνθούν τόσο πολύ, ώστε να αντιστρέψουν προσωρινά την κατεύθυνσή τους, από δυτικούς σε ανατολικούς.
Εφόσον επιβεβαιωθεί μια τέτοια εξέλιξη και πληρούνται τα επιστημονικά κριτήρια, θα πρόκειται για ένα μείζον επεισόδιο αιφνίδιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης (Sudden Stratospheric Warming – SSW).
Ωστόσο, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι πρόκειται για πρόγνωση και όχι για ένα γεγονός που έχει ήδη συμβεί. Τα ποσοστά που εμφανίζονται στις αναλύσεις των προγνωστικών συνόλων παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές από μοντέλο σε μοντέλο, ανάλογα με την ημερομηνία έκδοσης και τον τρόπο με τον οποίο διατυπώνεται το εξεταζόμενο σενάριο.
Ορισμένοι υπολογισμοί εξετάζουν πόσα προγνωστικά μέλη προβλέπουν ότι οι άνεμοι θα πέσουν έστω και μία φορά κάτω από το μηδέν μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Άλλοι αξιολογούν την ένταση της επιβράδυνσης ή την πιθανότητα αντιστροφής της κυκλοφορίας σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία.
Επομένως, τα ποσοστά των GEFS και ECMWF, καθώς και των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούν τα αντίστοιχα δεδομένα, δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως βεβαιότητες. Αποτυπώνουν κυρίως το εύρος των πιθανών σεναρίων που εξετάζουν οι προσομοιώσεις. >Η πιθανή ιστορική σημασία της εξέλιξης σχετίζεται κυρίως με τον χρόνο εκδήλωσής της. Στα ιστορικά αρχεία των κύριων στρατοσφαιρικών θερμάνσεων, τα πρωιμότερα περιστατικά τοποθετούνται περίπου στις 28 Νοεμβρίου. Εάν, επομένως, καταγραφεί αντιστροφή των ανέμων κατά το πρώτο δεκαπενθήμερο του Νοεμβρίου, θα πρόκειται για εξέλιξη αρκετές εβδομάδες νωρίτερα από τα πρωιμότερα αντίστοιχα περιστατικά που αναφέρονται στα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία.
Μια τέτοια εξέλιξη θα αποτελούσε σημαντική ανωμαλία στο ημερολόγιο της χειμερινής ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα προκαλέσει έντονη ψυχρή εισβολή στην Ευρώπη.
Τι συμβαίνει όταν διαταράσσεται η πολική δίνη
Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου, η στρατόσφαιρα πάνω από τον Βόρειο Πόλο χάνει σταδιακά θερμότητα, καθώς μειώνεται η ηλιακή ακτινοβολία. Η διαφορά θερμοκρασίας σε σχέση με τα νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη συμβάλλει στη δημιουργία μιας ολοένα ισχυρότερης ζώνης δυτικών ανέμων γύρω από την Αρκτική.Η πολική δίνη δεν είναι ένα τείχος που συγκρατεί το κρύο, αλλά μια δυναμική ατμοσφαιρική δομή. Η ισχύς της εξαρτάται από τη θερμοκρασιακή διαφορά, την εποχή και την αλληλεπίδραση με τα ατμοσφαιρικά κύματα που ανέρχονται από τα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας.Μεγάλα πλανητικά κύματα Ροςμπι, τα οποία δημιουργούνται από την κατανομή των ηπείρων και των ωκεανών, αλλά και από τα καιρικά συστήματα στην τροπόσφαιρα, μπορούν υπό ευνοϊκές συνθήκες να κινηθούν προς τα υψηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας.
Όταν φτάσουν στη στρατόσφαιρα, ενδέχεται να ενισχυθούν και να διασπαστούν, μεταφέροντας ορμή στη μέση ατμοσφαιρική κυκλοφορία. Με αυτόν τον τρόπο επιβραδύνουν τους δυτικούς ανέμους της πολικής δίνης, ενώ παράλληλα προκαλούν συμπίεση και θέρμανση του αέρα πάνω από τις πολικές περιοχές.
Ένα εκτεταμένο πεδίο υψηλών πιέσεων ανάμεσα στη βορειοδυτική Ρωσία, τα Ουράλια και τη Σκανδιναβία μπορεί να ευνοήσει τη δημιουργία συνθηκών που επιτρέπουν σε μεγαλύτερη ενέργεια των ατμοσφαιρικών κυμάτων να μεταφερθεί προς τη στρατόσφαιρα.
Γι' αυτό και ο λεγόμενος ευρασιατικός αντικυκλωνικός εμποδισμός (Eurasian Blocking) παρακολουθείται στενά όταν αξιολογείται ο κίνδυνος μιας ισχυρής διαταραχής της στρατόσφαιρας.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε αντικυκλωνικός εμποδισμός οδηγεί σε αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση ή ότι αποτελεί τον μοναδικό παράγοντα που προκαλεί το φαινόμενο. Καθοριστικό ρόλο παίζουν η δομή των κυμάτων, η διάρκεια και η κατεύθυνση διάδοσής τους, αλλά και η κατάσταση στην οποία βρίσκεται η πολική δίνη.
Ο ρόλος του Ελ Νίνιο: Σημαντικός παράγοντας, όχι ο διακόπτης της εξέλιξης
Στο φετινό προγνωστικό σενάριο εξετάζεται και η επίδραση του Ελ Νίνιο, καθώς οι θερμοκρασιακές ανωμαλίες στον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό μπορούν να μεταβάλουν την ατμοσφαιρική κυκλοφορία και να επηρεάσουν τα κύματα που μετακινούνται από τον Ειρηνικό προς τα μεσαία γεωγραφικά πλάτη.
Υπό ορισμένες συνθήκες, αυτή η σύνδεση μπορεί να ευνοήσει τη μεγαλύτερη μεταφορά ατμοσφαιρικής ενέργειας προς τη στρατόσφαιρα και να καταστήσει την πολική δίνη περισσότερο ευάλωτη σε διαταραχές.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ένα επεισόδιο Ελ Νίνιο προκαλεί υποχρεωτικά ισχυρότερη στρατοσφαιρική θέρμανση.
Οι επιστημονικές μελέτες αναδεικνύουν μια πιθανή, αλλά όχι μηχανική, σχέση. Η δραστηριότητα των ατμοσφαιρικών κυμάτων πάνω από την Ευρασία εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό πρόδρομο παράγοντα για τέτοια επεισόδια, ενώ το Ελ Νίνιο μπορεί να επηρεάσει το γενικότερο περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσονται αυτά τα κύματα.
Ακόμη και οι μελέτες που εντοπίζουν ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στο Ελ Νίνιο και την πολική δίνη δεν το θεωρούν άμεση και επαρκή αιτία για την αντιστροφή των ανέμων.
Γιατί το κρύο στην επιφάνεια δεν θα έρθει αμέσως
Ακόμη και αν οι άνεμοι στη στρατόσφαιρα αντιστρέψουν πράγματι την κατεύθυνσή τους, δεν θα πρέπει να περιμένουμε ότι το κρύο θα φτάσει αυτόματα στην Ευρώπη την επόμενη ημέρα.
Η διαταραχή μπορεί να παραμείνει περιορισμένη στα υψηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας ή να επεκταθεί σταδιακά προς τα χαμηλότερα τμήματα της στρατόσφαιρας. Μόνο σε επόμενο στάδιο είναι δυνατόν να επηρεάσει αισθητά την κυκλοφορία στην τροπόσφαιρα, δηλαδή στο στρώμα της ατμόσφαιρας όπου αναπτύσσονται τα καιρικά συστήματα και διαμορφώνεται ο καιρός που βιώνουμε στην επιφάνεια.
Όταν η καθοδική διάδοση της διαταραχής είναι αποτελεσματική, μπορεί να προκαλέσει εξασθένηση της ζωνικής κυκλοφορίας και να αυξήσει τις πιθανότητες δημιουργίας αντικυκλωνικών εμποδισμών σε μεγάλα γεωγραφικά πλάτη.
Σε μια τέτοια περίπτωση, ο πολικός αεροχείμαρρος μπορεί να παρουσιάσει μεγαλύτερους κυματισμούς, επιτρέποντας συχνότερες μετακινήσεις αέριων μαζών διαφορετικής προέλευσης.
Οι επιπτώσεις ενδέχεται να γίνουν αισθητές μέσα στις επόμενες εβδομάδες. Δεν υπάρχει, ωστόσο, συγκεκριμένη χρονική καθυστέρηση που να ισχύει για όλα τα επεισόδια αιφνίδιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης. Καθοριστικό ρόλο παίζουν η διάρκεια των ανωμαλιών στα χαμηλότερα στρώματα της στρατόσφαιρας και η μετέπειτα συμπεριφορά των ατμοσφαιρικών κυμάτων.
Οι στατιστικές δείχνουν, επίσης, ότι η μεταφορά της διαταραχής προς την επιφάνεια δεν είναι εξασφαλισμένη. Ένα σημαντικό ποσοστό των επεισοδίων αιφνίδιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης δεν ακολουθείται από την κλασική αρνητική φάση της Βορειοατλαντικής Ταλάντωσης (NAO) ή από μια παρατεταμένη αλλαγή στην κυκλοφορία της τροπόσφαιρας.
Αντίθετα, τα επεισόδια που επηρεάζουν και τα χαμηλότερα στρώματα της στρατόσφαιρας έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να προκαλέσουν αισθητή απόκριση στον καιρό της επιφάνειας. Ακόμη και τότε, όμως, η γεωγραφική κατανομή των επιπτώσεων παραμένει μεταβλητή.
Θα ψυχρανθεί η Ευρώπη από τα ανατολικά το δεύτερο μισό του Νοεμβρίου;
Η ένδειξη από τα υποεποχικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, σύμφωνα με την οποία ψυχρότερες αέριες μάζες ενδέχεται να αρχίσουν να εισέρχονται στην Ανατολική Ευρώπη κατά το δεύτερο μισό του Νοεμβρίου, αποτελεί ένα μετεωρολογικά πιθανό σενάριο που αξίζει να παρακολουθήσουμε.
Ωστόσο, σε αυτή τη φάση δεν αποδεικνύεται ότι οποιαδήποτε ψυχρή εισβολή θα οφείλεται στην αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση.
Μια ψυχρή ανωμαλία στην Ανατολική Ευρώπη μπορεί να προκύψει και από την κυκλοφορία στα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας, μέσω της καθόδου ηπειρωτικών ή αρκτικών αέριων μαζών. Το γεγονός ότι μια τέτοια εξέλιξη συμπίπτει χρονικά με τη διαταραχή της στρατόσφαιρας δεν αρκεί για να αποδειχθεί σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Για να επεκταθεί η ψυχρή εισβολή προς την Κεντρική και τη Δυτική Ευρώπη, θα πρέπει να διαμορφωθεί ευνοϊκή διάταξη των βαρομετρικών συστημάτων, ώστε οι ψυχρές αέριες μάζες να συνεχίσουν την πορεία τους προς τα δυτικά ή τα νοτιοδυτικά.
Ένα πεδίο υψηλών πιέσεων πάνω από τη Σκανδιναβία, τη Γροιλανδία ή άλλες βόρειες περιοχές θα μπορούσε να δημιουργήσει διαδρόμους καθόδου ψυχρών αερίων μαζών προς ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες. Αντίθετα, ένας αντικυκλώνας πάνω από τη δυτική ή τη νότια Ευρώπη θα μπορούσε να διατηρήσει σε άλλες περιοχές ηπιότερες και περισσότερο σταθερές καιρικές συνθήκες.
Γι' αυτό και οποιαδήποτε κατηγορηματική πρόγνωση για το κρύο στα τέλη Νοεμβρίου και στις αρχές Δεκεμβρίου είναι πρόωρη.
Η πολική δίνη μπορεί να αυξήσει τις πιθανότητες εμφάνισης συγκεκριμένων ατμοσφαιρικών διατάξεων, αλλά δεν καθορίζει από μόνη της πού θα εγκατασταθούν οι αντικυκλώνες, ποιος κλάδος του αεροχειμάρρου θα επικρατήσει στον Ατλαντικό και ποιες περιοχές θα βρεθούν εκτεθειμένες σε ανατολικούς ανέμους.
Επιπλέον, η Ευρώπη δεν αποτελεί μια ενιαία μετεωρολογική περιοχή. Μια ψυχρή εισβολή στα ανατολικά μπορεί να συνυπάρχει με ηπιότερες συνθήκες στα δυτικά ή να αποτελέσει την αρχή μιας ευρύτερης ψυχρής μεταβολής, εφόσον το επιτρέψει η εξέλιξη της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας.
Τι μπορεί να συμβεί στην Ελλάδα
Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται κυρίως στο ενδεχόμενο να διαμορφωθεί μια κυκλοφορία που θα επιτρέψει στις ψυχρές αέριες μάζες από την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια να κινηθούν νοτιότερα, φτάνοντας μέχρι τη χώρα μας.
Εάν η πολική δίνη εξασθενήσει σημαντικά και η διαταραχή μεταφερθεί αποτελεσματικά προς την τροπόσφαιρα, θα μπορούσαν να αυξηθούν οι πιθανότητες εμφάνισης αντικυκλωνικών εμποδισμών στη βόρεια Ευρώπη. Μια τέτοια διάταξη, ανάλογα με τη θέση των υψηλών πιέσεων, θα μπορούσε να ευνοήσει την κάθοδο ψυχρότερων αέριων μαζών προς τα Βαλκάνια και την ανατολική Μεσόγειο.
Για την Ελλάδα, ιδιαίτερη σημασία θα έχει εάν επικρατήσουν βόρειοι ή βορειοανατολικοί άνεμοι, καθώς μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να οδηγήσει σε αισθητή πτώση της θερμοκρασίας, αρχικά στη βόρεια και ανατολική χώρα και στη συνέχεια σε περισσότερες περιοχές.
Εάν, μάλιστα, η ψυχρή κυκλοφορία συνδυαστεί με κατάλληλη διάταξη χαμηλών βαρομετρικών πιέσεων στο Αιγαίο ή στην ανατολική Μεσόγειο, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν συνθήκες για περισσότερες βροχές, ενισχυμένους βοριάδες και, σε περίπτωση ισχυρότερης ψυχρής εισβολής, χιονοπτώσεις στα ορεινά.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα θα βρεθεί υποχρεωτικά στο επίκεντρο μιας ψυχρής εισβολής. Εάν οι υψηλές πιέσεις εγκατασταθούν σε διαφορετική θέση, η ψυχρή μάζα μπορεί να κινηθεί προς την Κεντρική ή τη Βόρεια Ευρώπη, χωρίς να επηρεάσει ουσιαστικά τη χώρα μας.
Υπάρχει, επίσης, το ενδεχόμενο η ανατολική Ευρώπη να παρουσιάσει θερμοκρασίες χαμηλότερες από τις κανονικές, ενώ η Ελλάδα να διατηρήσει σχετικά ήπιες συνθήκες. Η θέση του αντικυκλώνα και η κατεύθυνση των ανέμων θα είναι αυτές που θα καθορίσουν εάν το ψύχος θα καταφέρει να φτάσει μέχρι την περιοχή μας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι διαθέσιμες εκτιμήσεις για τον Νοέμβριο δεν υποδεικνύουν απαραίτητα έναν ψυχρό μήνα για τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Σύμφωνα με τη μακροπρόθεσμη εκτίμηση του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, η οποία δημοσιεύτηκε στις 17 Οκτωβρίου, το 75% των διαθέσιμων σεναρίων έδειχνε θερμοκρασίες υψηλότερες από τις κανονικές για την εποχή στη νοτιοανατολική Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Παράλληλα, νεότερη εκτίμηση για την περίοδο 31 Οκτωβρίου έως 15 Νοεμβρίου αναφέρει πιθανή σημαντική πτώση της θερμοκρασίας στην Ελλάδα από τις 4 έως τις 9 Νοεμβρίου, εξαιτίας ψυχρότερων αέριων μαζών που θα κινηθούν προς τα Βαλκάνια. Η εξέλιξη αυτή, πάντως, δεν μπορεί να αποδοθεί αυτομάτως στην πιθανή στρατοσφαιρική θέρμανση.
Συνεπώς, το βασικό ερώτημα για τη χώρα μας δεν είναι μόνο εάν θα εξασθενήσει η πολική δίνη, αλλά κυρίως εάν η ατμοσφαιρική κυκλοφορία που θα ακολουθήσει θα ευνοήσει τη μεταφορά ψυχρών αερίων μαζών προς τα Βαλκάνια και την Ελλάδα.
Τα σημάδια που θα παρακολουθούν οι μετεωρολόγοι τις επόμενες εβδομάδες
Για να διαπιστωθεί εάν η διαταραχή της στρατόσφαιρας θα επηρεάσει τελικά τον καιρό στην επιφάνεια, θα πρέπει να παρακολουθούνται αρκετοί διαφορετικοί παράγοντες.
Πρώτα απ' όλα, η ταχύτητα των ανέμων στο επίπεδο των 10 hPa και στο γεωγραφικό πλάτος των 60 μοιρών βόρεια, αλλά και η εξέλιξή τους στα χαμηλότερα στρώματα της στρατόσφαιρας.
Εξίσου σημαντικά θα είναι η διάρκεια της θέρμανσης, το σχήμα της πολικής δίνης και η συμφωνία των προγνωστικών μοντέλων στις επόμενες ανανεώσεις τους.
Παράλληλα, θα εξετάζεται εάν τα μοντέλα συγκλίνουν ως προς τη θέση των αντικυκλωνικών εμποδισμών και τις μεταβολές των δεικτών NAO και AO, οι οποίοι αποτυπώνουν σημαντικές αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα θα έχει η εξέλιξη της πίεσης στη Σκανδιναβία, στη Ρωσία και στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων, καθώς και η πιθανότητα δημιουργίας πεδίων υψηλών πιέσεων που θα μπορούσαν να ευνοήσουν τη μεταφορά ψυχρών αέριων μαζών προς τη νοτιοανατολική Ευρώπη.
Σύμφωνα με την ενημέρωση της 31ης Οκτωβρίου από την υπηρεσία παρακολούθησης της πολικής δίνης, και τα 50 μέλη του ευρωπαϊκού προγνωστικού συνόλου ECMWF έδειχναν αντιστροφή των ανέμων έως τις 14 Νοεμβρίου. Πρόκειται για εξαιρετικά ασυνήθιστη ένδειξη για τόσο πρώιμο σημείο της ψυχρής περιόδου, χωρίς αυτό να αποτελεί ακόμη επιβεβαιωμένο γεγονός.
Η πιο συντηρητική εκτίμηση αυτή τη στιγμή είναι ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια πιθανή εξαιρετικά πρώιμη διαταραχή της στρατόσφαιρας, με ενδείξεις για ψυχρότερες συνθήκες προς την Ανατολική Ευρώπη κατά το δεύτερο μισό του Νοεμβρίου.
Για την Ελλάδα, το ενδεχόμενο μιας πιο χειμερινής εικόνας προς τα τέλη Νοεμβρίου και τις αρχές Δεκεμβρίου δεν μπορεί να αποκλειστεί, αλλά δεν υπάρχει ακόμη επαρκής βάση για να προεξοφληθεί μια ισχυρή ψυχρή εισβολή.
Εάν η πολική δίνη εξασθενήσει σε τέτοιο βαθμό ώστε να αντιστραφούν οι άνεμοι και εάν οι ατμοσφαιρικές ανωμαλίες μεταφερθούν προς τα χαμηλότερα στρώματα, θα αυξηθούν οι πιθανότητες για μια περισσότερο ασταθή και εμποδισμένη κυκλοφορία, με ψυχρές εισβολές σε ορισμένες περιοχές της Ευρώπης.
Το πού ακριβώς θα κατευθυνθούν οι ψυχρές αέριες μάζες θα εξαρτηθεί από τη θέση των αντικυκλώνων και την πορεία των ατμοσφαιρικών συστημάτων.
Η πιθανή αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση αποτελεί, επομένως, ένα σημαντικό προγνωστικό σήμα και όχι υπόσχεση για πρόωρη έλευση του χειμώνα. Η στρατόσφαιρα μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια μεγάλη αλλαγή, αλλά η εξέλιξη της πολικής δίνης, η απόκριση της τροπόσφαιρας και η θέση των αντικυκλώνων θα καθορίσουν εάν το ψύχος από τα ανατολικά θα καταφέρει τελικά να επηρεάσει και την Ελλάδα.
Πηγή: Newsbomb.gr
