Η πρώτη τους συνάντηση έγινε το 2012 και έμοιαζε, εκ των υστέρων, μοιραία. Έναν χρόνο αργότερα, με το απαιτητικό «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» του Γιουτζήν Ο’Νηλ, ο Νίκος Λαϊνόπουλος και ο Αλέξανδρος Κοέν σύστηναν στο κοινό του Πύργου μια συνεργασία με την Ομάδα Θεάτρου «Προσκήνιο» που δεν στηρίχθηκε ποτέ στις εύκολες λύσεις.
Από τότε, δεκαπέντε έργα με την σκηνοθετική υπογραφή του Αλέξανδρου και τον Νίκο στους πρωταγωνιστικούς ρόλους να ωριμάζει υποκριτικά στις οδηγίες του, υψηλοί στόχοι, κοινή αισθητική και μια βαθιά πίστη στο θέατρο ως πράξη ευθύνης και τόλμης, τους κράτησαν σταθερά στην ίδια καλλιτεχνική πορεία -με μοναδική διακοπή τα δύο χρόνια της πανδημίας. Σήμερα, μιλούν στο ilialive.gr για τη νέα τους συνεργασία, με τον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ και την αυλαία να ανοίγει για το κοινό την Τετάρτη 21 Ιανουαρίου στις 21.15 στο θέατρο «Απόλλων».
Ο Νίκος αποκαλεί τον Αλέξανδρο «δάσκαλο», όχι από τυπικότητα αλλά από ουσία. Και ο Αλέξανδρος, με την ίδια ταπεινότητα, αποδέχεται τον χαρακτηρισμό, αναγνωρίζοντας σε αυτόν έναν συνοδοιπόρο που δεν φοβάται το δύσκολο, τον κίνδυνο, την έκθεση. Αυτό που τους ενώνει δεν είναι απλώς η απουσία συγκρούσεων, αλλά ο αμοιβαίος σεβασμός, η εμμονή στην ποιότητα και η διαρκής ανάγκη να ανεβάζουν τον πήχη-καλλιτεχνικά και ανθρώπινα.
Τους συναντήσαμε λίγες ημέρες πριν από την πρεμιέρα του «Οθέλλου» στα καμαρίνια του «Απόλλωνα». Ο χρόνος πιεστικός, πολύτιμος. Την ώρα που ο Νίκος μεταμορφωνόταν σε σκουρόχρωμο Μαυριτανό, συζητήσαμε για τον Σαίξπηρ, το κακό που διαβρώνει, για τον φόβο του «άλλου», για τη ζήλια, τη χειραγώγηση και την ανθρώπινη ευθραυστότητα. Μιλήσαμε, γιατί το θέατρο δεν πρέπει να μας καθησυχάζει αλλά να μας ταράζει, να μας φέρνει αντιμέτωπους με ακραίες καταστάσεις και να μας εκπαιδεύει στην κατανόηση.
Αυτό που αποκομίσαμε τελικά, πέρα από μια βαθιά ανάλυση του έργου, είναι το πόσο τυχεροί δηλώνουν και οι δύο που συναντήθηκαν στην ίδια διαδρομή. Γιατί, όταν ο στόχος παραμένει υψηλός και οι εκπτώσεις ανύπαρκτες, η τέχνη παύει να είναι απλώς συνεργασία και γίνεται κοινή στάση ζωής.
Συνέντευξη μέσα στα καμαρίνια την ώρα της προετοιμασίας για την πρόβα...
Τι είναι αυτό που κρατάει τη συνεργασία σας ζωντανή όλα αυτά τα χρόνια;
Αλέξανδρος Κοέν: Για μένα είναι μια κοινή αισθητική ως προς την επιλογή του δραματολογίου. Είναι μια εμμονή στο να θέτουμε έναν ψηλότερο στόχο κάθε φορά, και αυτό έχει γίνει ένα επιπλέον κριτήριο στο θέμα της συνεργασίας. Στο να παρουσιάζουμε πάντα κάτι καινούργιο, γιατί μας ιντριγκάρει και ανανεώνει τη συνεργασία μας.
Νίκος Λαϊνόπουλος: Η πρώτη μου συνάντηση με τον Κοέν, στην Αθήνα, έγινε το 2012 όταν μου είπε κάποιες απόψεις και ιδέες για το πρώτο έργο που θα ανέβαζε η Ομάδα, έναν χρόνο μετά, «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» του Γιουτζήν Ο Νήλ. Πραγματικά εντυπωσιάστηκα, γιατί αντιλήφθηκα ότι, είναι ένας άνθρωπος που δεν σκέφτεται να έρθει να σκηνοθετήσει ένα απλό «εργάκι» σε μια ερασιτεχνική ομάδα μιας επαρχιακής πόλης και να τελειώσει τη δουλειά. Εκεί κατάλαβα ότι πραγματικά είχε όρεξη να δουλέψει πάνω σε ένα πολύ δύσκολο κείμενο με μια ομάδα που του συστηνόταν εκείνη την εποχή. Αυτό, εμένα προσωπικά μου είπε τα πάντα για τον Αλέξανδρο και έτσι συνεχίσαμε, και η «Ηλέκτρα» βγήκε μια από τις καλύτερες παραστάσεις της Ομάδας.
Πώς διαχειρίζεστε τις διαφωνίες σας μέσα στη δημιουργική διαδικασία;
ΑΚ: Σ’ αυτά τα 15 έργα δεν έχουμε ποτέ κοντραριστεί, και δεν το λέω κοινωνικά. Έχουμε αμοιβαίο σεβασμό και εκτίμηση. Και εγώ, παρότι είμαι ένας έντονος χαρακτήρας με τον Νίκο δεν έχει χρειαστεί ποτέ να έρθω σε ρήξη. Δεν έχουμε να διαχειριστούμε διαφωνίες αλλά να διαχειριστούμε τις πολλές προοπτικές. Είναι ωραίο που μέσα στις πρόβες έρχονται αναλαμπές και στους δύο για το τί θα κάνουμε του χρόνου, να δούμε παραστάσεις, να ανταλλάξουμε κείμενα…Αυτό μας τροφοδοτεί…
ΝΛ: Και φυσικά μας ενδιαφέρουν τα έργα του λεγόμενου ρεπερτορίου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν έχουμε αγαπήσει και άλλα έργα που έχουμε κάνει, όπως το περσινό «Το σώσε», το οποίο ήταν μια δική μου φιλοδοξία. Γιατί, όταν θέλουμε να κάνουμε κωμωδία, δεν θέλω να πηγαίνω στα εύκολα. Ούτε ο Αλέξανδρος είναι για τα εύκολα. Είναι για τα δύσκολα…
ΑΚ: Ο Νίκος διάλεξε την πιο εγκεφαλική κωμωδία που κυκλοφορεί στο θέατρο.
Σε αυτά τα 15 χρόνια κοινής καλλιτεχνικής πορείας, τί έχει διδαχθεί ο ένας από τον άλλον;
ΝΛ: Προσωπικά έχω διδαχθεί τον απόλυτο επαγγελματισμό, την απόλυτη συνέπεια, πειθαρχία, αφοσίωση. Και έχω εξελιχθεί υποκριτικά στα «χέρια» του Κοέν.
ΑΚ: Έμαθα ότι, όλα μπορούν να συμβούν αρκεί να έχουμε επιθυμία. Δεν τα παρατάμε στη μέση επειδή κάτι δεν πήγε καλά. Έχω διδαχθεί ότι ο στόχος είναι πάντα υψηλός και να μην κάνουμε ποτέ εκπτώσεις. Βρήκα μεγάλο συνοδοιπόρο σ’ αυτό το θέμα. Δεν πάμε ποτέ στις εύκολες λύσεις.
Τί σας οδήγησε λοιπόν να καταπιαστείτε με τον «Οθέλλο» και γιατί την συγκεκριμένη στιγμή;
ΑΚ: Προσωπικά, έχω μια εμμονή με τον Σαίξπηρ. Έχω κάνει έξι έργα και αυτό είναι το έβδομο. Το έχω βάλει ως σκοπό της ζωής μου να ασχολούμαι με αυτόν τον ποιητή γιατί πιστεύω ότι δεν υπάρχει είδος θεάτρου, είδος ιστορίας και είδος τεχνικής θεάτρου που δεν μπορείς να την εφαρμόσεις στον Σαίξπηρ. Νομίζω ότι μετά τους αρχαίους τραγικούς, έχει μιλήσει για όλα τα θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο με τον πιο γοητευτικό τρόπο. Έχει συμπεριλάβει τα πάντα. Αυτό το έργο, μιλά για δύο πράγματα που είναι έντονα ακόμη και σήμερα. Πώς, μια κοινωνία, όχι από εχθρική διάθεση και συνειδητή επιλογή, φτάνει να θέσει έναν άνθρωπο στο περιθώριο. Πολλές φορές οι άνθρωποι δεν έχουμε κακές προθέσεις, εν τούτοις κατορθώνουμε να απομακρύνουμε κάποιους, επειδή δεν είναι τόσο όμοιοι με εμάς. Άρα λοιπόν, οποιονδήποτε διαφέρει από εμάς, επιλέγουμε, για να νιώσουμε εμείς ασφάλεια, να τον απομονώσουμε.
Επίσης, το έργο μελετά την σαρωτική, διαβρωτική επιρροή, που έχει η έννοια του κακού στον άνθρωπο. Πάντα πιστεύω στη ζωή μου, ότι δεν υπάρχει κανένας άνθρωπος που είναι κακός εξ’ αρχής, αλλά ότι οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν δυσκολίες και γίνονται κακοί. Εν τούτοις, το έργο, δείχνει ότι μπορεί να υπάρξει ένας άνθρωπος που είναι κακός χωρίς λόγο. Την αιτία την ανιχνεύουμε υποθετικά, μέσα σε ρόλους και πώς ένας άνθρωπος που έχει τα πάντα, είναι παντοδύναμος, έξυπνος, όμορφος, δυνατός, με επαγγελματική καταξίωση, αφήνεται έρμαιο όταν έρχεται αντιμέτωπος με το απόλυτο κακό.
Πέρα από αυτά, έχει φοβερό σασπένς. Είναι σχεδόν ένα αστυνομικό-ερωτικό θρίλερ με πολύ ωραίο φόντο. Οπότε πληροί όλες τις προϋποθέσεις για να ενδιαφέρει το κοινό.
Τελευταίες οδηγίες και συζητήσεις επί σκηνής, στην πρόβα...
ΝΛ: Το έργο δεν το γνώριζα πάρα πολύ καλά. Το πρότεινε ο Αλέξανδρος. Πραγματικά έχει δουλέψει πάρα πολύ πάνω στον Σαίξπηρ, και μετά από τόσα χρόνια συνεργασίας σχεδόν ήρθε από μόνο του ότι θα κάναμε ένα έργο του. Μετά από 25 ολόκληρα χρόνια στο θέατρο, εγώ προσωπικά θέλω να με ιντριγκάρει ένα έργο. Να νιώθω «κίνδυνο» γιατί και καλύτερος γίνομαι, αποδίδω καλύτερα, και είμαι σε εγρήγορση. Είναι κάτι που με κρατά ζωντανό. Και τον κίνδυνο θα τον νιώσεις μόνο σε δύσκολα κείμενα. Διαφορετικά, μάλλον θα έλεγα ότι βαριέμαι…
Ποια είναι τα «επικίνδυνα» στοιχεία του έργου που σας θέτουν σε εγρήγορση;
ΝΛ: Η επικινδυνότητα είναι η απόδοση του ρόλου που έχει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Βρίσκω κοινά σημεία με τον «Οιδίποδα»-που ήταν μια πολύ μεγάλη σχολή για μένα- στο ρόλο αυτό, στην τραγικότητα του ήρωα.
ΑΚ: Το δύσκολο είναι ότι, λέγονται όλα αυτά τα ανθρώπινα πράγματα με έναν λόγο ποιητικό. Το στοίχημα και για τον Νίκο, την ομάδα και για μένα είναι, πώς αυτό δεν θα γίνει ένα μακρινό λεκτικό κατασκεύασμα αλλά κάτι που θα έχει μέσα ψυχολογία και θα «βλέπεις» τον άνθρωπο. Η ποίηση και τα νοήματα είναι υψηλά. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μιλάμε για υπαρκτούς χαρακτήρες, που μπορεί να τους συναντήσουμε στον δρόμο.
Το έργο θίγει θέματα όπως η ζήλια, η χειραγώγηση, η εξαπάτηση…έχουμε δολοφονία, ρατσισμό…Πώς διαχειριστήκατε αυτά τα θέμα με βάση την σημερινή πραγματικότητα;
ΑΚ: Τα θέματα που θίγει ένα έργο, όταν κάνεις την ανάλυσή του, δεν απασχολούν καθόλου την ανάλυση ενός ηθοποιού. Αυτά τελικά είναι όσα θα αποκομίσει ο θεατής μετά από την εμπειρία της παράστασης. Ο χειρισμός τους δεν είναι ιδιαίτερος από άλλα θέματα. Θελήσαμε να μην «κρατήσουμε» το έργο στην εποχή του αλλά να το μεταφέρουμε σε μια άχρονη εποχή η οποία συνδέει αισθητικές του παρελθόντος αλλά και τοπία του σήμερα. Να του «αλλοιώσουμε» την εποχή του, γιατί δεν θέλαμε να δείξουμε ένα αθώο παραμύθι μιας άλλης περιόδου, που είναι ανώδυνο και συνέβαινε παλιά. Οπότε, μετακινώντας το χρονικά, πιστέψαμε ότι όλες αυτές οι θεματικές που ανοίγει, θα γίνουν πολύ πιο ενεργές και θα μιλήσουν στο σήμερα.
Όλες αυτές οι θεματικές που παρουσιάζονται στον «Οθέλλο», απασχολούν και σήμερα έντονα, ως αποτέλεσμα πράξεων που συνήθως κυριαρχούν στα πρωτοσέλιδα των ειδήσεων
ΝΛ: Ακριβώς, η ερωτική ζήλια, το πάθος, η εκδίκηση, η εξαπάτηση των ανθρώπων κλπ. Εμείς θέλαμε να παρουσιάσουμε την ιστορία όπως την έγραψε ο Σαίξπηρ, σε απόδοση και μετάφραση του Αλέξανδρου που να είναι σημερινή, κατανοητή στον σύγχρονο θεατή. Τα συμπεράσματα πλέον ανήκουν στο κοινό.
Είπατε νωρίτερα ότι το έργο εντάσσεται σε μια άχρονη εποχή. Πώς το αποτυπώνετε αυτό σκηνικά;
ΑΚ: Θα δούμε κάτι το οποίο αρνείται να τοποθετηθεί χρονολογικά. Να γίνει δηλαδή το προϊόν μιας συγκεκριμένης εποχής. Η παράσταση έχει φιλοδοξία, να καταστήσει το έργο «κτήμα εσαεί». Δηλαδή να αφορά όλες τις εποχές και όλους τους ανθρώπους. Τα κοστούμια είναι μιας άλλης εποχής, εν τούτοις δεν έχουν ιστορική συνέπεια. Το περιβάλλον είναι μάλλον αποσπασματικό, μινιμαλιστικό, αλλά παραπέμπει στο σήμερα. Άρα φαίνεται κάπως πως, τα υλικά, οι άνθρωποι, οι ιδέες τα προβλήματα δεν αλλάζουν. Είναι τα ίδια και ανακυκλώνονται σε όλους τους αιώνες.
ΝΛ: Αυτή ακριβώς είναι η σκέψη η αισθητικής μας.
Καταλήγοντας, φεύγοντας ο θεατής, τι επιθυμείτε να πάρει από την παράσταση;
ΝΛ: Τη δύναμη της παράστασης, τη δύναμη του έργου. Να έχει ειπωθεί η ιστορία σωστά, να έχει προβληματίσει και να έχει συγκινήσει τον θεατή. Να έχει δει μια πολύ καλά δουλεμένη παράσταση.
ΑΚ: Πιστεύω ότι, το αντικείμενο του θεάτρου και της τέχνης γενικότερα, είναι να μας εξοικειώνει με το «άλλο». Όταν λοιπόν, στη ζωή μας επιλέγουμε να απομακρύνουμε τους ανθρώπους που διαφέρουν από εμάς, ίσως αν τους βλέπουμε στο θέατρο ή σε οποιαδήποτε μορφή τέχνης, εξοικειωνόμαστε με αυτούς. Άρα δεν είμαστε επιθετικοί..
ΝΛ: Να κερδίσουμε τον θεατή ώστε να δει μια παράσταση και να καταλάβει ότι αξίζει τελικά να βλέπει θέατρο και χωρίς να είναι κωμωδία.
ΑΚ: Γιατί ο Σαίξπηρ είναι ένας λαϊκός συγγραφέας. Αυτό που θα δει κάποιος δεν είναι κάτι περίτεχνο και δυσνόητο. Είναι μια ιστορία ζήλιας, έρωτα, πολέμου με πολύ σασπένς, γρήγορους ρυθμούς με πολλά επίπεδα και πολλές αναγνώσεις.
Ηθοποιοί και συντελεστές της παράστασης στο φινάλε της πρόβας...
