Η ανάγκη ουσιαστικής προστασίας και ταυτόχρονα αισθητικής και περιβαλλοντικής αποκατάστασης του Ναού του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες Φιγαλείας βρίσκεται στο επίκεντρο της διπλωματικής εργασίας της Διπλ. Αρχιτέκτονος-Μηχανικού Μαρίας Παπανδρέου.
Η πρότασή της για ένα νέο μόνιμο στέγαστρο επιδιώκει όχι μόνο να προστατεύσει το μνημείο από τις φθορές που προκαλούν τα ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά και να επανασυνδέσει τον ιστορικό Ναό με το φυσικό τοπίο που τον περιβάλλει. Μέσα από μία «αέρινη» και διακριτική μεταλλική κατασκευή, η μελέτη στοχεύει στη διατήρηση του μνημείου ως κυρίαρχου στοιχείου για τον επισκέπτη, εξασφαλίζοντας παράλληλα συνθήκες μακροχρόνιας προστασίας.
Η πρόταση προϋποθέτει την αντικατάσταση της σημερινής κάλυψης του μνημείου, η οποία δεν εξασφαλίζει κατάλληλα επίπεδα υγρασίας και συνθήκες αερισμού.
Η πρόταση παρουσιάστηκε σε εκδήλωση στο πλαίσιο του επιστημονικού έργου HERIT ADAPT στην Αθήνα, το οποίο συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Interreg Euro-MED, με επικεφαλής εταίρο την Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας. Η ημερίδα πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη και ενεργό συμμετοχή του Συλλόγου Ολυμπίων, στον οποίο η Μαρία Παπανδρέου είναι μέλος, ενώ η εργασία εκπονήθηκε στο Πανεπιστήμιο Πατρών το 2024, με επιβλέποντα καθηγητή τον κ. Πάνο Δραγώνα.
Με καταγωγή από τη Νέα Φιγαλεία, η ίδια περιγράφει στο ilialive.gr την βαθιά προσωπική σύνδεση που αισθανόταν από παιδί με το μνημείο. «Κάθε επίσκεψή μου στον Ναό συνοδευόταν από δέος. Υπήρχε όμως πάντα ένα αντιφατικό στοιχείο: ένα τόσο σημαντικό μνημείο καλύπτεται κάτω από μια τέντα. Συνειδητοποιώντας την αξία του, σε συνδυασμό με το ειδικό ενδιαφέρον μου για τον ναό, αφιέρωσα την διπλωματική μου εργασία στις Αρχιτεκτονικές σπουδές, στην μελέτη κατάλληλης κάλυψης αυτού του τόσο σημαντικού μνημείου.».
Παράλληλα με την αρχιτεκτονική μελέτη, η Μαρία Παπανδρέου πραγματοποίησε και επιπλέον ερευνητική εργασία γύρω από τις διαφορετικές απεικονίσεις του Ναού από περιηγητές του 19ου αιώνα. Όπως εξήγησε, οι αποτυπώσεις αυτές ανέδειξαν πως το μνημείο ήταν ανέκαθεν άρρηκτα συνδεδεμένο με το φυσικό του περιβάλλον, μια σχέση που, σύμφωνα με την ίδια, έχει σήμερα αλλοιωθεί.
Η ανάγκη αντικατάστασης του υφιστάμενου στεγάστρου
Αναφερόμενη στη σημερινή κατάσταση, η αρχιτέκτων υπογράμμισε ότι η υπάρχουσα κάλυψη είχε έναν σημαντικό ρόλο στην προστασία του μνημείου στην εποχή που τοποθετήθηκε, πλέον όμως δεν αποτελεί επαρκή λύση «Το μνημείο είναι ήδη καλυμμένο 40 χρόνια με μία προστασία που επιτέλεσε το σκοπό της, σήμερα όμως, δεν μπορεί να προσφέρει σωστές συνθήκες αερισμού και ορθής συντήρησης του μνημείου.» σημειώνει.
Ωστόσο, όπως τονίζει , οι φθορές που έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά από έντονα καιρικά φαινόμενα, καθιστούν πλέον επιτακτική την αντικατάστασή του. «Το υφιστάμενο στέγαστρο είναι κλειστού τύπου και έχει δημιουργήσει συνθήκες εγκλωβισμένης υγρασίας.
Αυτό είναι εμφανές ακόμη και στον επισκέπτη με ορατά σημάδια αλλοίωσης του υλικού των μελών του μνημείου.», σημείωσε, εξηγώντας ότι οι συνθήκες αυτές επιβαρύνουν το μνημείο.
Η πρόταση για ένα «αόρατο» στέγαστρο
Η πρόταση της κ. Παπανδρέου βασίζεται στη λογική της έμμεσης στέγασης: ενός μόνιμου μεταλλικού στεγάστρου που δεν θα εφάπτεται στο μνημείο, αλλά θα το περιβάλλει διακριτικά, προστατεύοντάς το από τα έντονα καιρικά φαινόμενα της περιοχής, χωρίς να αλλοιώνει την εικόνα του.
Η κατασκευή σχεδιάζεται ώστε να αποστασιοποιείται μορφολογικά από τον Ναό, διατηρώντας όμως αρμονική σχέση με τη γεωμετρία και τις αναλογίες του μνημείου, προκειμένου ο Ναός να παραμένει το κυρίαρχο στοιχείο στο βλέμμα του επισκέπτη.
Το προτεινόμενο στέγαστρο περιλαμβάνει συνολικά 28 μεταλλικά υποστυλώματα κυλινδρικής διατομής, τοποθετημένα σε ορθογωνικό κάνναβο, ως αποτέλεσμα ειδικής γεωμετρικής μελέτης. Η διάταξή τους επιδιώκει να συνδιαλέγεται αρμονικά με τους αρχαίους κίονες, χωρίς να τους ανταγωνίζεται μορφολογικά. Για τον λόγο αυτό επιλέχθηκε η μικρότερη δυνατή διατομή, ικανή να φέρει τα απαραίτητα φορτία με διακριτικό τρόπο.
Βασικός στόχος της πρότασης είναι η προστασία του ασβεστολιθικού μνημείου από τη βροχή και το χιόνι, αποφεύγοντας παράλληλα τη δημιουργία «θερμοκηπιακών» συνθηκών που προκαλούν υγρασία και επιταχύνουν τη φθορά του Ναού.
«Θέλαμε μία αέρινη, σχεδόν «αόρατη» κατασκευή, που θα εξασφαλίζει σωστό εξαερισμό και θα επανασυνδέει οπτικά το μνημείο με το φυσικό τοπίο», αναφέρει χαρακτηριστικά. «Ένα μόνιμο στέγαστρο μεταλλικής κατασκευής ανοιχτού τύπου με πρόβολο που λαμβάνει υπόψη τη γεωμετρία και τις αναλογίες του μνημείου προκειμένου να παραμένει το μνημείο, το κύριο έκθεμα στα μάτια των επισκεπτών» εξηγεί η αρχιτέκτων.
Διαδρομή μνήμης και πολιτιστικές παρεμβάσεις
Η διπλωματική εργασία δεν περιορίζεται μόνο στην προστασία του Ναού. Η Μαρία Παπανδρέου προτείνει επίσης τη δημιουργία μιας «διαδρομής μνήμης», αξιοποιώντας την ύπαρξη και των άλλων δύο ναών του όρους Κωτιλίου.
Στο πλαίσιο αυτό σχεδιάζεται υπαίθριο θέατρο, όπου θα μπορούν να φιλοξενούνται εκδηλώσεις, πολιτιστικές δράσεις και αφιερωματικές βραδιές για τον Επικούριο Απόλλωνα, με φόντο το ίδιο το μνημείο.
Παράλληλα, στα σημεία όπου το μονοπάτι γίνεται δύσβατο, προβλέπεται η τοποθέτηση μεταλλικών κλιμάκων που θα γεφυρώνουν τις υψομετρικές διαφορές και θα καθιστούν δυνατή την πρόσβαση προς τους ναούς, ενισχύοντας τη σύνδεση του επισκέπτη με το ιστορικό και φυσικό τοπίο της περιοχής.
