Γράφει η Ελένη Αν. Παναγούλια, Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
Η εποχή των γιορτών δεν ενεργοποιεί μόνο κοινωνικά έθιμα και οικογενειακές συνάξεις· κινητοποιεί και μια ισχυρή ψυχολογική διεργασία: τη νοσταλγία. Το συναίσθημα αυτό, άλλοτε γλυκό και άλλοτε επώδυνο, αναδύεται με ιδιαίτερη ένταση τις τελευταίες εβδομάδες του χρόνου.
Γιατί ο Δεκέμβρης έχει τέτοια δύναμη να μας ταξιδεύει στο «τότε»; Και τι αποκαλύπτει αυτό για τις ανάγκες, τους φόβους και τις ελπίδες μας;
Η νοσταλγία δεν είναι απλώς μια συναισθηματική έξαρση. Στη σύγχρονη ψυχολογία θεωρείται ένας μηχανισμός που συμβάλλει στη διατήρηση της ψυχικής ισορροπίας. Έρευνες δείχνουν ότι όταν ο άνθρωπος βιώνει πίεση, αβεβαιότητα ή αλλαγές, ο νους στρέφεται αυθόρμητα σε παρελθοντικές εμπειρίες που προσφέρουν ασφάλεια και οικειότητα. Το παρελθόν λειτουργεί σαν ψυχικό καταφύγιο θυμίζοντάς μας ότι κάποτε νιώσαμε σιγουριά, χαρά, σύνδεση, άρα μπορούμε να τα βιώσουμε ξανά.
Η Νοσταλγία ως ψυχικό καταφύγιο
Ο Δεκέμβρης ενισχύει αυτή τη διεργασία, καθώς σηματοδοτεί το τέλος ενός κύκλου και την έναρξη ενός νέου. Η μετάβαση από το «ήταν» στο «θα είναι» δημιουργεί μια φυσική, σχεδόν τελετουργική ανάγκη απολογισμού. Το παρελθόν γίνεται σημείο αναφοράς, εργαλείο ερμηνείας και προσανατολισμού.
Οι γιορτές των Χριστουγέννων είναι γεμάτες τελετουργίες. Σπίτια που φωτίζονται, μυρωδιές που επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο, οικογενειακά τραπέζια, ήχοι και εικόνες που συνδέονται με συγκεκριμένες μνήμες: όλα αυτά ενεργοποιούν τον μηχανισμό της συναισθηματικής ανάκλησης. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που η νευροψυχολογία ονομάζει αισθητηριακή μνήμη δηλαδή όταν ένας ήχος, μια μυρωδιά ή ένα οπτικό ερέθισμα μας θυμίζει κάτι από το παρελθόν, ο εγκέφαλος παράγει μια ισχυρή συναισθηματική αντίδραση.
Γι’ αυτό και ένα τραγούδι που ακουγόταν κάθε Χριστούγεννα ή ένα γλύκισμα που έφτιαχνε κάποτε ένα αγαπημένο πρόσωπο αρκούν για να μας μεταφέρουν άμεσα σε μια προηγούμενη εποχή της ζωής μας. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο μια ανάμνηση, αλλά ένα σύνολο συναισθημάτων που ξυπνούν ταυτόχρονα, συχνά πιο ζωντανά από το παρόν.
Σε αντίθεση λοιπόν με άλλες χρονικές περιόδους, ο Δεκέμβρης κουβαλά μια συλλογική, κοινωνικά ενισχυμένη ανάγκη για απολογισμό. Οι άνθρωποι τείνουν να αποτιμούν τι πέτυχαν, τι έχασαν, τι άλλαξε στη ζωή τους και πώς θέλουν να πορευθούν στον νέο χρόνο. Αυτή η διαδικασία ενδοσκόπησης πυροδοτεί τη σύγκριση με προηγούμενες χρονιές και, φυσικά, την αναζωπύρωση αναμνήσεων.
Η νοσταλγία, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως εργαλείο αυτοκατανόησης. Η επαφή με το παρελθόν δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά τρόπο να κατανοήσει κανείς την εξέλιξή του. Μέσα από παλιές εικόνες και συναισθήματα, ο άνθρωπος επαναπροσδιορίζει τις προτεραιότητες, τα θέλω και τις ανάγκες του. Ένα χαρακτηριστικό της νοσταλγίας του Δεκεμβρίου είναι ότι συχνά επικεντρώνεται σε παιδικά ή νεανικά χρόνια. Στην ψυχολογία εξηγούμε αυτό το φαινόμενο μέσω των αναμνήσεων που καταγράφονται με μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση μεταξύ των ηλικιών 10 και 30 ετών. Σε αυτό δηλαδή το διάστημα βιώνουμε «πρώτες φορές», αλλά και στιγμές που σμιλεύουν την προσωπική μας ταυτότητα. Και ο Δεκέμβρης, με τη συμβολική του βαρύτητα και τα ισχυρά του ερεθίσματα, αγγίζει ακριβώς αυτές τις μνήμες. Αυτή η επιστροφή σε παλιές εικόνες δεν είναι τυχαία. Ο εγκέφαλος αναζητά περιόδους όπου η ζωή ήταν απλούστερη, πιο αισιόδοξη ή πιο προβλέψιμη όχι απαραίτητα επειδή ήταν πραγματικά καλύτερες, αλλά επειδή η συναισθηματική μας μνήμη τις έχει εξιδανικεύσει. Η νοσταλγία, λοιπόν, είναι εν μέρει μια δημιουργική ανακατασκευή, όχι μια καθαρή αναπαράσταση του παρελθόντος.
Η δύναμη της Νοσταλγίας στη διαχείριση της απώλειας
Για πολλούς ανθρώπους όμως ο Δεκέμβρης φέρνει στην επιφάνεια και την άλλη όψη της νοσταλγίας, αυτή της απώλειας. Οι γιορτές συχνά επισημαίνουν την απουσία αγαπημένων προσώπων, τις αλλαγμένες οικογενειακές συνθέσεις ή τις σχέσεις που δεν υπάρχουν πια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η νοσταλγία γίνεται ένα σύνθετο συναίσθημα, στο οποίο συνυπάρχουν η θέρμη των αναμνήσεων με τον πόνο του παρόντος. Ωστόσο, ακόμα και τότε, η νοσταλγία έχει λειτουργία. Επιτρέπει την επεξεργασία της απώλειας, την αναγνώριση της συνέχειας και την τιμή προς ότι υπήρξε. Αντί να εγκλωβίζει, λειτουργεί καταλυτικά στο να δημιουργηθεί ένας εσωτερικός διάλογος μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, δίνοντας τελικά χώρο στη συμφιλίωση.
Η Νοσταλγία ξαναγεμίζει το συναισθηματικός μας απόθεμα
Η επιστημονική μελέτη της νοσταλγίας τα τελευταία χρόνια έχει αποκαλύψει ότι το συναίσθημα αυτό έχει πολλαπλά οφέλη όπως:
- ενισχύει την αίσθηση ταυτότητας και συνέχειας
- αυξάνει την αισιοδοξία και το νόημα ζωής
- μειώνει το αίσθημα μοναξιάς
- ενδυναμώνει την κοινωνική σύνδεση
- λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στο άγχος και την αβεβαιότητα.
Ουσιαστικά λοιπόν η νοσταλγία βοηθά τον άνθρωπο να ξαναγεμίσει το συναισθηματικό του απόθεμα, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που έρχονται.
Πέρα από τους ψυχολογικούς μηχανισμούς και εξηγήσεις, ο Δεκέμβρης επιτελεί μια πιο υπαρξιακή λειτουργία. Μας φέρνει σε επαφή με τον πραγματικό μας εαυτό όχι εκείνον που ορίζεται από τις υποχρεώσεις και τους καθημερινούς ρόλους, αλλά εκείνον που δομείται από μνήμες, συναισθήματα και αξίες. Η νοσταλγία του Δεκεμβρίου δεν είναι φυγή από το παρόν. Είναι τρόπος κατανόησης του ποιοι υπήρξαμε, ποιοι είμαστε σήμερα και προς τα πού θέλουμε να πορευθούμε. Γιατί ο Δεκέμβρης μάς προσφέρει τον χρόνο και τον χώρο να κοιτάξουμε μέσα μας. Γιατί τα ερεθίσματα της εποχής ξυπνούν τις πιο βαθιές μας μνήμες.
Γιατί το τέλος ενός κύκλου μάς καλεί να επαναπροσδιορίσουμε την ταυτότητα και την πορεία μας. Και κυρίως, γιατί μέσα στο «τότε» αναγνωρίζουμε στοιχεία που χρειαζόμαστε για να συνεχίσουμε στο «από εδώ και πέρα».
Καλές γιορτές σε όλους με υγεία και αγάπη στις καρδιές μας και στα σπίτια μας!!
