Γράφει η Θεώνη Ρωμαίου
Πρόκειται για ένα χρονικό διάστημα πνευματικής προετοιμασίας και εγκράτειας, με βαθιές ρίζες τόσο στη χριστιανική παράδοση όσο και στη λαϊκή συνείδηση. Δεν περιορίζεται μόνο στη νηστεία, αλλά επηρεάζει συνολικά τον τρόπο ζωής, τη σκέψη και την καθημερινότητα των πιστών.
Με τον όρο «Σαρακοστή» εννοούμε το διάστημα των σαράντα ημερών που προηγείται της Μεγάλης Εβδομάδας, το οποίο ξεκινά την Καθαρά Δευτέρα και ολοκληρώνεται την Παρασκευή πριν από το Σάββατο του Λαζάρου. Από την πρώτη ημέρα αρχίζει η προετοιμασία του σώματος και της ψυχής μέσω της νηστείας, της προσευχής και της αποχής από κοσμικές εκδηλώσεις χαράς, σε μια πορεία που διαρκεί έως την Κυριακή του Πάσχα.
Η ιστορία της Σαρακοστής
Η καθιέρωση της Σαρακοστής ανάγεται στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και θεωρείται η αρχαιότερη από τις μεγάλες νηστείες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ήδη από τον 4ο αιώνα μ.Χ. υπάρχουν σαφείς αναφορές για μια οργανωμένη περίοδο νηστείας πριν από το Πάσχα. Διαρκεί έξι εβδομάδες, ενώ αν συνυπολογιστεί και η Μεγάλη Εβδομάδα, η συνολική περίοδος προετοιμασίας φτάνει τις 48 ημέρες.
Η επιλογή των σαράντα ημερών δεν είναι τυχαία, καθώς ο αριθμός αυτός έχει έντονα συμβολικό χαρακτήρα: σαράντα ημέρες νήστεψε ο Ιησούς Χριστός στην έρημο, σαράντα ημέρες διήρκεσε ο Κατακλυσμός, σαράντα χρόνια περιπλανήθηκε ο λαός του Ισραήλ στην έρημο, κλπ
Κατά τα πρώτα χρόνια, η νηστεία της Σαρακοστής είχε κυρίως κατηχητικό χαρακτήρα και αφορούσε όσους προετοιμάζονταν να βαπτιστούν το Πάσχα. Με την πάροδο του χρόνου, η πρακτική αυτή επεκτάθηκε σε όλους τους πιστούς και έλαβε τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα.
Οι συμβολισμοί της Σαρακοστής
Για την Εκκλησία, η Σαρακοστή αποτελεί περίοδο μετάνοιας, προσευχής και πνευματικής εγρήγορσης. Η νηστεία δεν περιορίζεται στη διατροφική αποχή από συγκεκριμένες τροφές, αλλά αφορά συνολικά τη στάση ζωής του πιστού, προτάσσοντας την εγκράτεια, τον αυτοέλεγχο, τη συγχώρεση, την ταπείνωση και την αγάπη προς τον συνάνθρωπο. Πρόκειται για μια πορεία εσωτερικής προετοιμασίας που οδηγεί στη χαρά της Ανάστασης.
Στη λαϊκή παράδοση, η Σαρακοστή συνδέεται με την ανανέωση και το πέρασμα από τον χειμώνα στην άνοιξη. Η αλλαγή στη διατροφή, η αποχή από γάμους και γλέντια και η έμφαση στην οικογενειακή και ενοριακή ζωή αποτυπώνουν την ανάγκη για μέτρο και περισυλλογή.
Ήθη και έθιμα της περιόδου
Η Σαρακοστή συνοδεύεται από έθιμα που διατηρούνται έως σήμερα και γεφυρώνουν το θρησκευτικό νόημα της περιόδου με την καθημερινότητα των πιστών.
Η Κυρά Σαρακοστή απεικονίζεται ως γυναίκα χωρίς στόμα, ένδειξη νηστείας, και με επτά πόδια, τα οποία κόβονται σταδιακά, ένα για κάθε εβδομάδα μέχρι την Ανάσταση. Μια συμβολική μορφή που λειτουργεί ως λαϊκό «ημερολόγιο» αντίστροφης μέτρησης έως το Πάσχα.
Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της περιόδου και συνδέεται με την κατανάλωση νηστίσιμων εδεσμάτων, όπως η λαγάνα και ο ταραμάς, καθώς και με το πέταγμα του χαρταετού. Ένα έθιμο που συμβολίζει την πνευματική ανάταση.
Η νηστεία αποτελεί, επίσης, βασικό στοιχείο της Σαρακοστής και εκφράζεται μέσα από μια απλή διατροφή, βασισμένη κυρίως σε όσπρια, λαχανικά και θαλασσινά. Λειτουργεί ως καθημερινή πρακτική εγκράτειας, ακολουθώντας μια παράδοση που διατηρείται από γενιά σε γενιά.
Οι λατρευτικές ακολουθίες & οι Κυριακές της Σαρακοστής
Κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής τελούνται ιδιαίτερες λατρευτικές ακολουθίες με κατανυκτικό χαρακτήρα. Οι Χαιρετισμοί της Θεοτόκου ψάλλονται κάθε Παρασκευή και κορυφώνονται με τον Ακάθιστο Ύμνο, ενώ η Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία τελείται Τετάρτη και Παρασκευή. Πρόκειται για μια ιδιαίτερη κατανυκτική ακολουθία, η οποία δεν περιλαμβάνει την καθαγίαση των Τιμίων Δώρων, καθώς χρησιμοποιούνται τα προηγιασμένα (ήδη καθαγιασμένα) Δώρα από την προηγούμενη Κυριακή.
Οι Κυριακές της Μεγάλης Σαρακοστής αποτελούν μια πνευματική πορεία προετοιμασίας, με καθεμία να φέρει ένα συγκεκριμένο θεολογικό μήνυμα, ξεκινώντας από την αναστήλωση των εικόνων, την Κυριακή της Ορθοδοξίας, και καταλήγοντας στον θρίαμβο της ζωής, το Σάββατο Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων. Πιο αναλυτικά:
- Α΄ Κυριακή (Ορθοδοξίας): Εορτάζεται η αναστήλωση των ιερών εικόνων (843 μ.Χ.) και η νίκη κατά της εικονομαχίας.
- Β΄ Κυριακή (Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά): Αφιερωμένη στον μεγάλο θεολόγο του 14ου αιώνα, υπογραμμίζοντας τη σημασία της θείας χάριτος.
- Γ΄ Κυριακή (Σταυροπροσκυνήσεως): Προβάλλεται ο Τίμιος Σταυρός στη μέση της Σαρακοστής για ενίσχυση των πιστών στον αγώνα της νηστείας.
- Δ΄ Κυριακή (Αγίου Ιωάννου): Τιμάται ο συγγραφέας της "Κλίμακος", προτρέποντας στην πνευματική ανάβαση και αυταπάρνηση.
- Ε΄ Κυριακή (Μαρίας της Αιγυπτίας): Αφιερωμένη στην οσία Μαρία ως υπόδειγμα μετάνοιας και επιστροφής στον Θεό.
- Σάββατο Λαζάρου & Κυριακή των Βαΐων: Προαναγγέλλουν τη Μεγάλη Εβδομάδα και τα Πάθη, με το Σάββατο του Λαζάρου να σηματοδοτεί τη νίκη κατά του θανάτου.
Η Σαρακοστή μας υπενθυμίζει την αξία του μέτρου και της συνειδητής εγκράτειας στην καθημερινότητά μας και μας προετοιμάζει ψυχικά και σωματικά για το υπέρτατο μήνυμα του ορθόδοξου Πάσχα…
Το φως της Ανάστασης να φωτίζει τις ψυχές μας!!
