Επιμέλεια Δήμητρα Βέλμαχου
Κάθε χρόνο, το Μεγάλο Σάββατο, λίγες ώρες πριν ακουστεί το «Χριστός Ανέστη», τα βλέμματα της Ορθοδοξίας στρέφονται στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ. Στον Πανάγιο Τάφο, εκεί όπου σύμφωνα με την χριστιανική θρησκεία ετάφη και αναστήθηκε ο Ιησούς Χριστός, τελείται μία από τις πιο μυσταγωγικές και συμβολικά φορτισμένες τελετές του χριστιανικού κόσμου, η αφή του Αγίου Φωτός.
Για άλλους πρόκειται για θαύμα. Για άλλους για ιερή παράδοση αιώνων. Για όλους, όμως, αποτελεί κορυφαία στιγμή της Μεγάλης Εβδομάδας, με θρησκευτικό και ιστορικό βάθος.
Η τελετή στο Ναό της Αναστάσεως
Η τελετή πραγματοποιείται στον Ναό της Αναστάσεως, γνωστό διεθνώς ως Church of the Holy Sepulchre, ο οποίος οικοδομήθηκε τον 4ο αιώνα μ.Χ. επί Μεγάλου Κωνσταντίνου και Αγίας Ελένης.
Στο εσωτερικό του ναού βρίσκεται το Ιερό Κουβούκλιο, το μικρό οικοδόμημα που περικλείει τον Τάφο του Χριστού. Εκεί, το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου, ο Ορθόδοξος Πατριάρχης Ιεροσολύμων εισέρχεται μόνος, αφού προηγουμένως έχει ελεγχθεί από εκπροσώπους άλλων χριστιανικών δογμάτων και παλαιότερα από τις οθωμανικές αρχές.
Σήμερα, τον κεντρικό ρόλο έχει ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων, ο οποίος φέρει μόνο δύο δεσμίδες κεριών, συνολικά 33 κεριά, τα οποία συμβολίζουν τα χρόνια του Χριστού.
Μετά από προσευχή μέσα στο Κουβούκλιο, το Άγιο Φως μεταδίδεται στους πιστούς που βρίσκονται στο ναό. Μέσα σε λίγα λεπτά, η σκοτεινή εκκλησία πλημμυρίζει φλόγες, ψαλμωδίες και δάκρυα συγκίνησης.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΝΗΣ//EUROKINISSI
Όσα δεν ήξερες για το Άγιο Φως
1. Η πρώτη καταγεγραμμένη μαρτυρία
Η παλαιότερη γραπτή αναφορά για την τελετή εντοπίζεται τον 4ο αιώνα. Ο προσκυνητής Ευσέβιος Καισαρείας περιγράφει γεγονότα που συνδέονται με θαυματουργική εμφάνιση φωτός στον Τάφο. Πιο σαφείς αναφορές υπάρχουν από τον 9ο αιώνα και μετά.
2. Ο έλεγχος πριν την είσοδο
Κατά την οθωμανική περίοδο, οι αρχές ερευνούσαν εξονυχιστικά τον Πατριάρχη πριν εισέλθει στο Κουβούκλιο, ώστε να αποκλειστεί η πιθανότητα να φέρει μαζί του μέσο ανάφλεξης. Η πρακτική αυτή διατηρείται σε συμβολικό επίπεδο μέχρι σήμερα.
3. Το «θαύμα» της μη καύσης
Πολλοί πιστοί υποστηρίζουν ότι τα πρώτα λεπτά το Άγιο Φως δεν καίει. Παρατηρούνται σκηνές όπου άνθρωποι περνούν τη φλόγα από τα πρόσωπά τους χωρίς να τραυματίζονται. Η Εκκλησία ωστόσο, δεν έχει εκδώσει επίσημη ερμηνεία με αποτέλεσμα το γεγονός αυτό να παραμένει στοιχείο βιωματικής πίστης.
Σημαντική είναι η μαρτυρία του καθηγητή μηχανικών και θερμικών μετρήσεων του πανεπιστημίου της Πάντοβα
Το Μεγάλο Σάββατο του 2019, ο Giulio Fanti, καθηγητής μηχανικών και θερμικών μετρήσεων του πανεπιστημίου της Πάντοβα, συμμετείχε στην τελετή του αγίου Φωτός με σκοπό να μετρήσει και να καταγράψει τις θερμικές ιδιότητες της ιερής φλόγας.
Η θέση που στεκόταν ήταν μέσα στο ελληνικό καθολικό, σε απόσταση 10 μέτρων ανατολικά του παναγίου Τάφου. Συνεργάτης στο εγχείρημά του ήταν ένας συνάδελφός του από το ίδιο πανεπιστήμιο, ο καθηγητής εφαρμοσμένης μηχανικής RobertoBasso, ο οποίος βιντεοσκόπησε τα δέκα πειράματα που πραγματοποίησαν.
Τα αποτελέσματα των μετρήσεών τους δημοσιεύθηκαν στις 10 Ιουλίου του 2019 στο διεπιστημονικό περιοδικό Global Journal of Archaeology and Anthropology.
Σε αυτή τη δημοσίευση, ο καθηγητής Fantiαρχικά υποστηρίζει ότι εντόπισε κάποιες αλληλουχίες διαδοχικών αστραπών που έπεφταν πάνω στο κουβούκλιο του Τάφου, οι οποίες όμως δεν προέρχονταν από τα φλας των καμερών. Ο Ιταλός καθηγητής σημειώνει:
«Έξω από το κουβούκλιο παρατηρήθηκαν σε τακτά χρονικά διαστήματα διάφορες αλληλουχίες από δεκάδες αστραπές σε συχνότητα από 3 έως 10 Hz λίγο πριν την έξοδο του πατριάρχη.
Αυτές οι αστραπές δεν είναι εύκολο να εξηγηθούν διότι διέπονται από χαμηλότερες συχνότητες από αυτές που είναι τυπικές στα φλας των φωτογραφικών μηχανών, αλλά και επειδή έχουν υψηλότερο αριθμό ακολουθίας.
Αυτές [οι αστραπές] μπορούν να συνδεθούν με μία πιθανή αυτοανάφλεξη μιας λαμπάδας, επειδή μία αστραπή μπορεί να προκαλέσει ανάφλεξη στο φιτίλι μιας λαμπάδας».
Ο καθηγητήςFanti, ανέφερε ότι κατάφερε να εντοπίσει τις «αστραπές» (που δεν προέρχονταν από τα φλας των καμερών) μέσω της χρήσης ενός μεταβλητού στροβοσκοπίου.
Ο καθηγητήςFanti άναψε τη δεσμίδα των 33 κεριών του από το άγιο Φως δύο λεπτά μετά την έξοδο του πατριάρχη Θεόφιλου από τον πανάγιο Τάφο και αμέσως την τοποθέτησε κάτω από το πρόσωπό του.
Το πρώτο πράγμα που θέλησε να εξακριβώσει είναι αν η ιερή φλόγα καίει το δέρμα.
«Το άγιο Φως είναι ψυχρότερο από μία κανονική φλόγα, διότι δεν έκαιγε τα γένια του γράφοντος ούτε προκαλούσε κάποιον πόνο στο πρόσωπό του. Η διάρκεια του πειράματος ήταν δύο λεπτά».
«θα πρέπει να σας πω ότι τοποθέτησα περισσότερες φορές τα 33 κεριά κάτω από τα γένια μου.
Ενώ τις πρώτες φορές δεν ένιωθα κανένα πόνο, ή οτιδήποτε άλλο, μετά από 10 λεπτά έβαλα και πάλι τη δεσμίδα των κεριών κάτω από τα γένια μου και αυτά άρχισαν αμέσως να καψαλίζονται. Αυτό βρίσκεται σε συμφωνία με την αλλαγή της ποιότητας της φλόγας».
Σε ένα επόμενο πείραμα, δέκα λεπτά μετά το άναμμα της δεσμίδας των κεριών του, ο Ιταλός καθηγητής τοποθέτησε ένα κομμάτι λινού υφάσματος σε απόσταση τριών εκατοστών πάνω από δύο ίδια αναμμένα κεριά: το πρώτο κερί είχε ανάψει από το άγιο Φως, ενώ το δεύτερο από έναν αναπτήρα. (Διαβάστε περισσότερα και δείτε σχετικές φωτογραφίες στο national-pride.org)
Ο καθηγητής Fanti επισημαίνει ότι στα πειράματά του με τα λινά υφάσματα, όπως και στην περίπτωση που τοποθέτησε τη φλόγα κάτω από το πρόσωπό του, το άγιο Φως «παράγει αποτελέσματα που δεν μπορούν να εξηγηθούν με φυσιoλογικό τρόπο»
Το λινό ύφασμα παρέμεινε πάνω από τις δύο φλόγες επί 30 δευτερόλεπτα. Η κανονική φλόγα έκαψε το ύφασμα, ενώ το άγιο Φως δεν προκάλεσε κάποια σημαντική φθορά.
4. Η διανομή σε όλο τον κόσμο
Μέσα σε λίγες ώρες, το Άγιο Φως μεταφέρεται αεροπορικώς σε δεκάδες χώρες. Στην Ελλάδα, ειδική πτήση το μεταφέρει από το αεροδρόμιο του Τελ Αβίβ και φτάνει στην Αθήνα με τιμές αρχηγού κράτους, παρουσία πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας.
5. Οι εντάσεις των δογμάτων
Ο Ναός της Αναστάσεως διοικείται με βάση το λεγόμενο «Status Quo», ένα αυστηρό καθεστώς συνδιαχείρισης που θεσπίστηκε τον 19ο αιώνα. Ορθόδοξοι, Αρμένιοι και Καθολικοί έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα και ώρες τελετών. Η τελετή του Αγίου Φωτός αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου, γεγονός που κατά καιρούς έχει προκαλέσει εντάσεις.
6. Η σφράγιση του Κουβουκλίου
Πριν την τελετή, η θύρα του Κουβουκλίου σφραγίζεται με κερί και κορδέλες, σε ανάμνηση της σφράγισης του Τάφου από τις ρωμαϊκές αρχές, σύμφωνα με τα Ευαγγέλια.
Η Ανάσταση, θεμέλιο της χριστιανικής πίστης
Το Άγιο Φως δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι σύμβολο. Η Ανάσταση αποτελεί το θεμέλιο της χριστιανικής πίστης: «Εἰ Χριστός οὐκ ἐγήγερται, ματαία ἡ πίστις ἡμῶν», γράφει ο Απόστολος Παύλος.
Η λειτουργική κορύφωση έρχεται τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου. Το σκοτάδι της εκκλησίας διακόπτεται από το φως της λαμπάδας του ιερέα και η φράση «Δεύτε λάβετε φως» σηματοδοτεί το πέρασμα από το πένθος στη χαρά.
Στην ελληνική παράδοση, το Άγιο Φως μεταφέρεται στο σπίτι, σχηματίζεται σταυρός με τον καπνό πάνω από την πόρτα και η λαμπάδα διατηρείται αναμμένη όσο το δυνατόν περισσότερο, ως ευλογία για τη χρονιά.
Πίστη, αμφισβήτηση και διαχρονικότητα
Κατά καιρούς έχουν υπάρξει αμφισβητήσεις, κυρίως από δυτικούς θεολόγους ή σκεπτικιστές. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, ωστόσο, δεν επιβάλλει το Άγιο Φως ως «δόγμα». Το αντιμετωπίζει ως σημείο πίστης και παράδοσης.
Ίσως εκεί βρίσκεται όμως και η ουσία.
Χρονολόγιο του Αγίου Φωτός
Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες μέχρι τη σύγχρονη εποχή
4ος αιώνας μ.Χ. - Μαρτυρίες προσκυνητών
Η ανέγερση του Ναού της Αναστάσεως από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο και την Αγία Ελένη καθιερώνει τον χώρο του Πανάγιου Τάφου ως παγκόσμιο κέντρο προσκυνήματος. Οι πρώτες αναφορές για «θαυμαστό φως» συνδέονται με τις εορτές του Πάσχα.
Ο ιστορικός Ευσέβιος Καισαρείας καταγράφει περιστατικά φωτός που αποδίδονται σε θαυματουργική επέμβαση. Παρότι δεν περιγράφει ακριβώς τη σημερινή τελετή, αποτελεί την αρχαιότερη σχετική αναφορά.
9ος αιώνας
Εμφανίζονται πιο σαφείς περιγραφές της αφής του Φωτός το Μεγάλο Σάββατο. Η τελετή αποκτά σταθερή λειτουργική μορφή.
12ος αιώνας – Εποχή Σταυροφοριών
Δυτικοί χρονογράφοι περιγράφουν την τελετή με ενθουσιασμό αλλά και σκεπτικισμό. Το Άγιο Φως γίνεται αντικείμενο θεολογικής και πολιτικής αντιπαράθεσης.
16ος–19ος αιώνας – Οθωμανική περίοδος
Καθιερώνεται αυστηρός έλεγχος πριν την είσοδο του Πατριάρχη στο Κουβούκλιο. Το καθεστώς «Status Quo» ρυθμίζει τις ισορροπίες μεταξύ των δογμάτων στον Ναό της Αναστάσεως .
19ος αιώνας
Καταγράφονται επεισόδια έντασης μεταξύ ορθοδόξων και αρμενίων μοναχών για τα δικαιώματα τελετουργίας.
20ός αιώνας
Η τελετή μεταδίδεται ραδιοφωνικά και αργότερα τηλεοπτικά, αποκτώντας παγκόσμια εμβέλεια. Το Άγιο Φως μεταφέρεται οργανωμένα σε ορθόδοξες χώρες.
1988
Για πρώτη φορά το Άγιο Φως μεταφέρεται στην Ελλάδα με κρατική μέριμνα και ειδική πτήση.
21ος αιώνας
Η τελετή προσελκύει χιλιάδες πιστούς και μεταδίδεται ζωντανά μέσω διαδικτύου. Κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19, η παρουσία πιστών περιορίστηκε δραστικά, αλλά η τελετή τελέστηκε κανονικά.
2026 - Φέτος, αλλάζει τα δεδομένα ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή
Ο φετινός εορτασμός του Πάσχα, δυστυχώς δεν αναμένεται να θυμίζει σε τίποτα τις προηγούμενες χρονιές, καθώς η Ιερουσαλήμ όπως είναι λογικό δεν θα γεμίσει από πιστούς, εξαιτίας της έκρυθμης κατάστασης στη Μέση Ανατολή.
Το Συμβούλιο των Αρχηγών των Εκκλησιών, υπό τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεόφιλο, με επιστολή του προς τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου ζητά οδηγίες για την ασφαλή διεξαγωγή των εορτασμών και κατ' επέκταση την τελετή Αφής του Αγίου Φωτός.
Η κλιμάκωση των συγκρούσεων όμως έχει επιβάλει αυστηρά μέτρα ασφαλείας σε όλους τους χώρους λατρείας, προκαλώντας έντονο προβληματισμό στην αγιοταφική κοινότητα.
Παρά τις όποιες δυσκολίες όμως, η επιθυμία των εκκλησιαστικών Αρχών είναι να τελεστεί κανονικά η γιορτή της Χριστιανοσύνης με ασφάλεια.
Αν οι συνθήκες το επιτρέψουν, η διαδικασία για το Άγιο Φως και τη μεταφορά του στην Ελλάδα, θα πραγματοποιηθεί κανονικά, αλλά με περιορισμούς, καθώς σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες, θα υπάρχει περιορισμένη πρόσβαση και θα επιτρέπονται μόνο 50 άτομα στην τελετή.
