Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δέντρα του ελληνικού τοπίου, άρρηκτα συνδεδεμένο με τις όχθες των ποταμών, τις πηγές, τα χωριά και τις πλατείες, βρίσκεται αντιμέτωπο με τον κίνδυνο της εξαφάνισης. Ο ελληνικός πλάτανος, ένα δέντρο που για αιώνες αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της φυσικής και πολιτιστικής ταυτότητας της χώρας, υποχωρεί μπροστά σε έναν θανατηφόρο εχθρό, τον παθογόνο μύκητα Ceratocystis platani.
Στη Δυτική Ελλάδα η καταστροφή έχει λάβει δραματικές διαστάσεις, με την Ηλεία να συγκαταλέγεται στις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο. Τα στοιχεία είναι πλέον ιδιαίτερα ανησυχητικά. Όπως επισημαίνει ο Δασάρχης Πύργου Παναγιώτης Λάττας, πάνω από το 70% των πλατανιών στην Ηλεία έχει καταστραφεί, ενώ ακόμη και όσα δέντρα έχουν απομείνει βρίσκονται σε εξαιρετικά επιβαρυμένη κατάσταση.
«Τα πλατάνια θα εξαφανιστούν. Στην Ηλεία έχει καταστραφεί πάνω από 70% και όσα υπάρχουν υπο-ζούνε», προειδοποιεί, περιγράφοντας μια εξέλιξη που, αν δεν ανακοπεί, ενδέχεται να αλλάξει οριστικά την εικόνα του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής.
Η καταστροφή εξαπλώνεται
Η ασθένεια έχει προσβάλει μεγάλο μέρος της Δυτικής Ελλάδας, από την Ήπειρο μέχρι τη Μεσσηνία. Στην Ηλεία, τα πρώτα ανησυχητικά περιστατικά είχαν καταγραφεί κατά μήκος ρεμάτων και ποταμών, εκεί όπου αναπτύσσεται φυσικά ο ελληνικός πλάτανος.
Περιοχές όπως ο Ενιπέας, η Αύρα, το Βασιλάκι και η Νεμούτα έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με τη νέκρωση δέντρων, ενώ ανάμεσα στα θύματα της ασθένειας συγκαταλέγονται ακόμη και πλατάνια ηλικίας άνω του ενός αιώνα.
Ο μύκητας προσβάλλει το δέντρο μέσα από πληγές και τραυματισμούς στον κορμό ή στα κλαδιά. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα επιθετικό παθογόνο οργανισμό, που διαταράσσει τη λειτουργία του αγγειακού συστήματος του δέντρου, οδηγώντας σταδιακά στην ξήρανσή του. Τα νεαρότερα πλατάνια μπορεί να νεκρωθούν μέσα σε περίπου τρία χρόνια, ενώ τα μεγαλύτερα ενδέχεται να αντέξουν πέντε έως έξι χρόνια.
Το χειρότερο είναι ότι δεν υπάρχει θεραπεία για ένα δέντρο που έχει ήδη προσβληθεί. Η αντιμετώπιση της ασθένειας βασίζεται στην πρόληψη, στον περιορισμό των εστιών μόλυνσης και στην αυστηρή εφαρμογή των προβλεπόμενων μέτρων προστασίας.
Η Αλσατία και το ερώτημα που αποκαλύπτει τον ανθρώπινο παράγοντα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκτούν οι πρόσφατες παρατηρήσεις του Παναγιώτη Λάττα από την επίσκεψή του στην Αλσατία της Γαλλίας, μια διοικητική περιφέρεια με έκταση αντίστοιχη περίπου με εκείνη της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας.
Εκεί, όπως περιγράφει, συνάντησε παντού ζωντανά, υγιή πλατάνια, ακόμη και σε περιοχές με μεγάλα και γνωστά δάση, όπως ο Μέλανας Δρυμός. Η εικόνα αυτή του δημιούργησε ένα εύλογο ερώτημα: γιατί σε μια περιοχή με αντίστοιχα φυσικά χαρακτηριστικά τα πλατάνια διατηρούνται υγιή, ενώ στη Δυτική Ελλάδα η ασθένεια έχει πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις;
Αναζητώντας απαντήσεις, απευθύνθηκε σε ερευνητές του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών, προκειμένου να διαπιστώσει εάν υπάρχει κάποια φυσική ανθεκτικότητα των πλατανιών στη Γαλλία.
Η απάντηση που έλαβε, όπως μεταφέρει ο ίδιος, δεν παρέπεμπε σε κάποια ιδιαίτερη βιολογική υπεροχή των δέντρων, αλλά στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η κοινωνία και εφαρμόζονται τα μέτρα προστασίας.
«Εκεί το κράτος και οι πολίτες σέβονται τους νόμους και τα μέτρα προστασίας και ασκούν τις δράσεις των κλαδεμάτων, τις απομακρύνσεις των δέντρων, τις υλοτομίες με τα μέτρα που προβλέπονται για να μην εμφανιστεί η ασθένεια», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Η σύγκριση είναι αποκαλυπτική. Δεν αρκεί να υπάρχει γνώση για την ασθένεια και τους τρόπους μετάδοσής της. Απαιτείται συνέπεια, υπευθυνότητα και κυρίως συμμόρφωση με τις οδηγίες, τόσο από τις αρμόδιες υπηρεσίες όσο και από τους πολίτες και όσους εκτελούν εργασίες στο φυσικό περιβάλλον.
Όταν ο άνθρωπος γίνεται ο φορέας της καταστροφής
Ο ανθρώπινος παράγοντας αναδεικνύεται πλέον σε έναν από τους σημαντικότερους κινδύνους για τη διάσωση των πλατανιών.
Ο συγκεκριμένος μύκητας είναι τραυματιοπαθογόνος, δηλαδή εισέρχεται στο δέντρο μέσα από πληγές που δημιουργούνται από κλαδέματα, κοπές και άλλες μηχανικές παρεμβάσεις. Εάν τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται δεν έχουν απολυμανθεί σωστά, μπορούν να μεταφέρουν τον παθογόνο οργανισμό από ένα μολυσμένο δέντρο σε ένα υγιές.
Και η διασπορά δεν σταματά εκεί. Ο μύκητας μπορεί να εξαπλωθεί και σε γειτονικά δέντρα μέσω του ριζικού τους συστήματος, δημιουργώντας εστίες μόλυνσης που είναι εξαιρετικά δύσκολο να περιοριστούν.
«Η ασθένεια προκαλείται κυρίως από κλαδέματα με μολυσμένα εργαλεία. Όταν εκτελούνται εργασίες, θα πρέπει τα εργαλεία να έχουν απολυμανθεί πάρα πολύ καλά. Είναι ίσως ο μόνος τρόπος να αντιμετωπιστεί το θέμα», είχε επισημάνει σε παλαιότερη παρέμβασή του ο Δασάρχης Πύργου.
Ωστόσο, η ανθρώπινη παρέμβαση δεν περιορίζεται μόνο στις εργασίες πρασίνου. Ακόμη και φαινομενικά αθώες ενέργειες, όπως η ανάρτηση ανακοινώσεων και αφισών πάνω στους κορμούς των πλατανιών με τη χρήση καρφιών, μπορούν να δημιουργήσουν πληγές και να ανοίξουν δρόμο για τη μόλυνση.
Ο κ. Λάττας απευθύνει ειδική έκκληση σε όσους αναρτούν ανακοινώσεις και ενημερωτικό υλικό πάνω στα δέντρα, ζητώντας να σταματήσει αυτή η πρακτική.
«Μετά θα κλαίμε γιατί χάνουμε τα πλατάνια. Μα εμείς οι ίδιοι με τις ενέργειές μας, την ανοχή μας ή με τον τρόπο που λειτουργούμε δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για να χάσουμε τα πλατάνια», τονίζει.
Ο Δασάρχης Πύργου ζητά την ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών, αλλά θεωρεί εξίσου σημαντική την ευαισθητοποίηση των πολιτών και την αλλαγή καθημερινών πρακτικών που θέτουν σε κίνδυνο τα δέντρα.
Ανησυχητική διάσταση λαμβάνει και η εμφάνιση της ασθένειας σε νέες περιοχές της χώρας. Σύμφωνα με τις πρόσφατες επισημάνσεις του Δασάρχη Πύργου, η εμφάνιση περιστατικού στον Πολύγυρο Χαλκιδικής προκαλεί ιδιαίτερο προβληματισμό.
Ο ίδιος συνδέει την εξέλιξη με τη μεταφορά μολυσμένου υλικού ή εξοπλισμού από ανθρώπινες δραστηριότητες στις περιοχές όπου είχε ήδη εμφανιστεί η ασθένεια, επισημαίνοντας ότι η ανεπαρκής τήρηση των μέτρων βιοασφάλειας μπορεί να μεταφέρει τον μύκητα σε μεγάλες αποστάσεις.
Το ιστορικό της ασθένειας
Η ασθένεια εντοπίστηκε στην Ελλάδα για πρώτη φορά το 2003 στην περιοχή μεταξύ Ηλείας και Μεσσηνίας και εικάζεται ότι εισήχθη από την Ιταλία. Ο παθογόνος μύκητα, όπως εξιστορεί ο κ. Λάττας, ήρθε στην Ευρώπη την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, κατά πάσα πιθανότητα μέσω ξύλινων κιβωτίων μεταφοράς πυρομαχικών από τις ΗΠΑ.
