Ο δημοσιογράφος, μουσικολόγος και λαογράφος Χρήστος Μυλωνάς, ο άνθρωπος που έβαλε την παράδοση στα σπίτια μας, μιλά για τα πασχαλινά έθιμα από άκρη σε άκρη της χώρας, τα τραγούδια, τη συλλογική μνήμη και τον ρόλο της εκπομπής «Από τόπο σε τόπο» στη διάσωση της ελληνικής παράδοσης.
Συνέντευξη στη Βίκυ Γκουγκουστάμου
Για μια δεκαετία σχεδόν, η εκπομπή «Από τόπο σε τόπο» στο Κανάλι της Βουλής ταξιδεύει τους τηλεθεατές σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, αναζητώντας τα ίχνη της παράδοσης και αναδεικνύοντας τον πολιτιστικό πλούτο της ελληνικής περιφέρειας. Με αφιερώματα στην ιστορία, τη λαογραφία, τη μουσική, τα ήθη και τα έθιμα, η εκπομπή λειτουργεί σαν ένα πολύτιμο αρχείο μνήμης, καταγράφοντας αυθεντικές στιγμές της καθημερινότητας και της πολιτιστικής ζωής των τοπικών κοινωνιών.
Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται ο δημοσιογράφος, μουσικολόγος και λαογράφος Χρήστος Μυλωνάς, ο οποίος από το 2016 επιμελείται και παρουσιάζει την εκπομπή με συνέπεια και βαθιά γνώση του αντικειμένου. Με αγάπη για την ελληνική μουσική και τη λαϊκή παράδοση, έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της επαγγελματικής του πορείας στη μελέτη, την καταγραφή και την προβολή του πολιτισμού της ελληνικής υπαίθρου. Μέσα από τις συναντήσεις του με μουσικούς, ερευνητές, λαϊκούς καλλιτέχνες και απλούς ανθρώπους της περιφέρειας, αναδεικνύει έναν κόσμο αυθεντικό, γεμάτο μνήμες, βιώματα και ιστορίες που περνούν από γενιά σε γενιά.
Η συμβολή του στην ανάδειξη της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς έχει αναγνωριστεί και τιμηθεί με το Δημοσιογραφικό Βραβείο του Ιδρύματος Μπότση, επιβεβαιώνοντας τη σημασία της δουλειάς του στη διάσωση και τη διάδοση της λαογραφικής μας παράδοσης. Για πολλούς τηλεθεατές, η εκπομπή «Από τόπο σε τόπο» δεν αποτελεί απλώς ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα, αλλά μια ζωντανή εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού πολιτισμού.
Με αφορμή το Πάσχα, τη σημαντικότερη γιορτή της Ορθοδοξίας και μία από τις πιο βαθιά ριζωμένες παραδόσεις της ελληνικής κοινωνίας, ο Χρήστος Μυλωνάς, ο άνθρωπος που έβαλε την παράδοση στα σπίτια μας, μιλά για τα έθιμα που συναντά κανείς σε κάθε γωνιά της χώρας, για τη σημασία των πασχαλινών τραγουδιών, για τη συλλογική μνήμη που μεταφέρεται μέσα από τις λαϊκές τελετουργίες αλλά και για τον ρόλο της τηλεόρασης στη διατήρηση και τη μετάδοση της παράδοσης στις νεότερες γενιές. Μέσα από την εμπειρία των ταξιδιών της εκπομπής, ξεδιπλώνεται μια πολύχρωμη εικόνα της Ελλάδας, όπου η πίστη, η ιστορία και ο πολιτισμός συναντιούνται σε μια κοινή γιορτή ζωής και αναγέννησης.
κ. Μυλωνά, η εκπομπή «Από τόπο σε τόπο», μας ταξιδεύει κάθε Κυριακή μεσημέρι σε όλη την Ελλάδα. Τι σημαίνει για εσάς το Πάσχα ως λαογραφικό γεγονός κι’ όχι μόνο ως θρησκευτική εορτή;
Η μεγαλύτερη γιορτή της Χριστιανοσύνης, το Ελληνικό Πάσχα, αποτελεί κάτ’ ουσίαν, αναπόσπαστο κομμάτι της λατρευτικής ζωής και της ταυτότητάς μας. Από λαογραφικής απόψεως, μέσα απ’ τα Λαμπριάτικα έθιμα, θα’ λεγε κανείς, πώς ειδικά οι νεότερες γενιές, έρχονται σ’ επαφή με την ιστορία, τις προγονικές αξίες και το ένδοξο παρελθόν του τόπου μας, γιατί τα έθιμα και οι παραδόσεις μας, λειτουργούν ουσιαστικά ως «τροχοπέδη» στον συρμό της εποχής, που αφανίζει κι’ εξαφανίζει κάθε τί το Ελληνικό, αλλά κι’ ώς «εμπόδιον λήθης», αφού γεφυρώνουν το χθες με το σήμερα, ενισχύοντας την συλλογική μνήμη και τους συνεκτικούς δεσμούς, διασφαλίζοντας έτσι με κάθε τρόπο, την συνέχεια της φυλής μας.
Αν έπρεπε να περιγράψετε το ελληνικό Πάσχα με μιά λέξη που να συνοψίζει την παράδοση, ποια θα ήταν και γιατί;
Θα έλεγα η «Αναγέννηση….». Γιατί στην πραγματικότητα, αυτό που συμβολίζει το Πάσχα, είναι η πορεία απ’ την σιωπή στο φως κι’ απ’ την απώλεια στην ελπίδα, ή αντίστοιχα, απ’ την θλίψη στην χαρά κι’ απ’ το σκοτάδι και τον πόνο της Μεγάλης Παρασκευής, στην λάμψη και στην λύτρωση της Ανάστασης. Το Ελληνικό Πάσχα, συμπίπτει μην ξεχνάμε και με το ανοιξιάτικο ξύπνημα της αναγεννημένης φύσης κι’ έτσι αποκτά, ακόμα μεγαλύτερη αξία και σημασία, αφού συμβολίζει, το πνευματικό αναγέννημα του ανθρώπου και με την Ανάσταση του Χριστού, το πέρασμα, απ’ τον θάνατο, στην ζωή.
Με δύο λόγια, η ψυχική και πνευματική χαρά απ’ το θρησκευτικό γεγονός της Αναστάσεως, συναντήθηκε με την φυσική αγαλλίαση της εποχής και δημιούργησαν το Ελληνικό Πάσχα. Γι’ αυτό, δικαίως ψάλει κι’ ο υμνωδός, πώς τα «Ουράνια, συναγάλλεται τη γη και τα επίγεια, συγχορεύει ουρανοίς…». Επιπλέον, το Ελληνικό Πάσχα, είναι, μια μοναδική εμπειρία, που αγγίζει βαθιά την ανθρώπινη ψυχή. Κι’ αυτό γιατί, τόσο με την ευλαβική συμμετοχή στις άγιες ημέρες, όσο και με τις κατά τόπους παραδόσεις και τα ήθη κι’ έθιμα, όλοι μας βιώνουμε στην πραγματικότητα αυτή την αναγέννηση, αλλά και την διαρκή υπενθύμιση, πώς κάθε «τέλος», κρύβει μέσα του την υπόσχεση και την ελπίδα, μιας νέας αρχής.
Και φιλοσοφικά όμως, το Ελληνικό Πάσχα, εξέφραζε ανέκαθεν, τον διαχρονικό ανθρώπινο κύκλο, που συνοψίζεται στο τρίπτυχο: «Θυσία, αναμονή, αναγέννηση». Έτσι, το Πάσχα, μετατρέπεται τελικά σε μια αναγεννησιακή εμπειρία και μεταμόρφωση, ψυχική, πνευματική, αλλά και κοινωνική.
Υπάρχει κάποιο πασχαλινό έθιμο που έχετε συναντήσει στα ταξίδια της εκπομπής και σας έχει συγκινήσει, ή εντυπωσιάσει ιδιαίτερα;
Τα «Ρουσάλια» στα Μέγαρα, τα επονομαζόμενα και Λαμπριάτικα Κάλαντα, που πρώτοι αναδείξαμε μεταξύ άλλων τηλεοπτικά, μέσα απ’ την εκπομπή μας.
Ένα πανάρχαιο δηλαδή ανδρικό Μεγαρίτικο έθιμο, που συντηρείται ολοζώντανο κι’ ανόθευτο, μέχρι και σήμερα. Τόσο τ’ όνομα του μάλιστα, όσο κι’ ο χρόνος τέλεσής του, μαρτυρούν την σχέση που πιθανότατα έχει, με την αρχαία Ελληνική γιορτή του ροδισμού, αλλά και με την άνθηση. Κατά άλλες εκδοχές, η λέξη ρουσάλια, ίσως προέρχεται απ’ το λατινικό rosaria (rosa – ae = τριαντάφυλλα), ή πάλι, μπορεί να προέρχεται απ’ τα βυζαντινά ρουσάλια και μιά ακόμη εκδοχή, ίσως η επικρατέστερη, απ’ την λέξη rus-ruris ( που σημαίνει αγρός). Έτσι, στα Μέγαρα, πρωί πρωί την Δευτέρα του Πάσχα, ομάδες αγοριών ντυμένες με τις Μεγαρίτικες παραδοσιακές φορεσιές (με πουκάμισα και φουστανέλες), γυρίζουν από πόρτα σε πόρτα (όπως γινόταν και κατά την αρχαιότητα), τραγουδώντας και χορεύοντας στην αυλή του κάθε σπιτιού, κρατώντας έναν σταυρό, στολισμένο με λουλούδια κι’ ένα καλάθι, στολισμένο κι’ αυτό με άνθη, για να βάζουν μέσα τα φιλοδωρήματα, συγκεντρώνοντας χρήματα, τα οποία αποτελούν απαραίτητο στοιχείο της λατρείας, καθώς και διάφορα άλλα πράγματα, όπως τσουρέκια, κουλούρια κι’ αυγά.
Η παράδοση αναφέρει μάλιστα ότι, προεπαναστατικά, την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας, οι Μεγαρίτες, με πρόφαση την τέλεση αυτού του εθίμου, συγκέντρωναν χρήματα για τον αγώνα του ξεσηκωμού, ενισχύοντας έτσι την φιλική εταιρεία…. Γι’ αυτό και τα Ρουσάλια, κατατάσσονται πιθανώς στα αγυρτικά - ξεσηκωτικά άσματα (του αγερμού). Αξίζει να σας δώσω και το ποιητικό τους κείμενο:
«Καλώς σ’ εύραμε αφέντη, άρχοντά μου και λεβέντη.
Να στα πούμε τα Ρουσάλια; Πες τε τα, βρε παλληκάρια!
Να στα πούμε ’σένα πρώτα, που σε βρήκαμε στην πόρτα.
Κι’ εξ’ υστέρου της κυράς μας και της ρουσσοπέρδικάς μας.
Κάτω σ’ ένα περιβόλι, δάφνη και μυρτιά μαλώνει.
Δάφνη πήρα σου κλωνάρι, να με πάρει το ποτάμι.
Να με πάει την δύση δύση, κάτω στην γυαλένια βρύση.
Όπου πλένουν οβριοπούλες (Εβραιοπούλες), σκαματίζουν τουρκοπούλες.
(Σκαματίζουν, παναπεί ότι μπουγαδιάζουν…..)
Βάλε το δεξί σου χέρι, μέσ’ στην αργυρή σου τσέπη.
Βγάλε το ’κοσιπεντάρι, δώσ’ το του σαχανατάρη (σαχανατάρης είναι ο ταμίας).
Να σας πούμε «Χριστός Ανέστη», που ετάφη και Ανέστη….»
Το ’κοσιπεντάρι να θυμίσω, ήταν περίπου, το ¼ της ασημένιας δραχμής επί Όθωνα!
Ποια είναι κατά την γνώμη σας, τα πιο χαρακτηριστικά πασχαλινά έθιμα της Ηπειρωτικής Ελλάδας και πώς διαφοροποιούνται απ’ αυτά των Νησιών;
Η πασχαλινή εμπειρία στην Ελλάδα, είναι πράγματι, μια ζωντανή αλυσίδα μνήμης, που ενώνει μέσα στον χρόνο, γενιές, τόπους κι’ ανθρώπους. Απ’ το βάψιμο των κόκκινων αυγών και το στόλισμα του Επιταφίου, μέχρι το Άγιο Φως και το οικογενειακό τραπέζι της Κυριακής, κάθε έθιμο μεταφέρεται απ’ τους παλιότερους στους νεότερους, σαν μια άτυπη κληρονομιά.
Επιπλέον, από τόπο σε τόπο, το Πάσχα γιορτάζεται ξεχωριστά, γεγονός που μαρτυρά τον πλούτο, αλλά και την ποικιλομορφία των παραδόσεων και των ηθών κι’ εθίμων μας, που πολλές φορές, έχει να κάνει, τόσο με τα διαφορετικά βιώματα, όσο και με την γεωγραφική θέση της κάθε περιοχής, αλλά και με τις επιρροές, που έχει κατά καιρούς δεχτεί. Στην Ηπειρωτική Ελλάδα, ένα απ’ τα γνωστότερα έθιμα, είναι το κάψιμο του Ιούδα, που συντελείται το βράδυ της Ανάστασης, ή την Κυριακή του Πάσχα, που συμβολίζει, την τιμωρία της προδοσίας και της αχαριστίας. Σε ορισμένα επίσης μέρη, όπως για παράδειγμα στην Λιβαδειά της Βοιωτίας, αντί για τον Ιούδα, καίνε ομοίωμα του Βαραββά, ενώ το έθιμο συνοδεύεται, από φωτιές και δυνατές κροτίδες. Τα κόκκινα αυγά τώρα, βάφονται ώς γνωστόν την Μεγάλη Πέμπτη και συμβολίζουν το αίμα του Ιησού Χριστού, αλλά και την νέα ζωή, ενώ το τσούγκρισμά τους την Κυριακή, είναι κοινό σε όλη την επικράτεια. Γενικότερα τα αυγά, συμβόλιζαν απ’ την αρχαιότητα την ζωή και την γέννηση, ενώ έν προκειμένω, το τσόφλι τους συμβολίζει, τον τάφο του Χριστού. Οπότε, το σπάσιμο του αυγού, σημαίνει, την Ανάσταση και το άνοιγμα του τάφου, γι’ αυτό και λέμε όταν τσουγκρίζουμε, «Χριστός Ανέστη και Αληθώς Ανέστη ο Κύριος». Σε κάποια χωριά μάλιστα της Μακεδονίας και της Βόρειας Ελλάδος, οι κάτοικοι, σπρώχνουν και κατρακυλούν κόκκινα αυγά σε κατηφόρες κι’ όποιο εξ’ αυτών φτάσει μακρύτερα, θεωρείται και το πιο τυχερό.
Ιδιαίτερα συγκινητικά όμως, είναι και τα παραδοσιακά μοιρολόγια, στην Ήπειρο και στην Μάνη, που τραγουδούν οι γυναίκες, στον επιτάφιο, την μεγάλη Παρασκευή, που θυμίζουν κυριολεκτικά αρχαίες θρηνητικές παραδόσεις, δημιουργώντας συναισθήματα ρίγης και συγκίνησης.
Στην Καλαμάτα, ξεχωρίζει πάλι το ιδιαίτερα εντυπωσιακό έθιμο της σαΐτας, το βράδυ της Ανάστασης, όπου ομάδες νέων, πετούν αυτοσχέδιες φλεγόμενες σαΐτες, ενώ αντίστοιχα στο Λεωνίδιο Νότιας Κυνουρίας Αρκαδίας, ο ουρανός φωτίζεται, από εκατοντάδες χειροποίητα χάρτινα αερόστατα, δημιουργώντας μιά ατμόσφαιρα ιδιαιτέρως κατανυκτική. Επιπλέον, σε πολλά χωριά της Ηπείρου και της Στερεάς Ελλάδος, το βράδυ της Αναστάσεως, ανάβουν μεγάλες φωτιές, ενώ οι νέοι συναγωνίζονται μεταξύ τους, για το ποιά φωτιά, θα είναι η μεγαλύτερη. Γνωστές και οι «Λαμπρατζιές» σε διάφορα χωριά της Ρούμελης και της Πελοποννήσου, όπου αντίστοιχα τα παιδιά, ανάβουν κι’ εδώ μεγάλες φωτιές, που συμβολίζουν την νίκη του φωτός και συναγωνίζονται, για το ποιος θα μαζέψει τα περισσότερα ξύλα.
Σε ορισμένα επίσης χωριά της Θεσσαλίας και την Ρούμελης, έχουμε και το επονομαζόμενο έθιμο της «κούνιας», που είναι ιδιαίτερα παλιό και σπάνιο, σύμφωνα με το οποίο, στήνονται στις πλατείες μεγάλες κούνιες, στις οποίες οι νέοι κουνιούνται και τραγουδούν, έθιμο που συμβολίζει κι’ αυτό την αναγέννηση της φύσης, ενώ στις ίδιες περιοχές, όταν η γιορτή του Άη - Γιωργιού, μετατίθεται για την επομένη της Κυριακής του Πάσχα, δηλαδή την νέα Δευτέρα, πραγματοποιούν μεγάλες πομπές με άλογα, που είναι στολισμένα με λουλούδια, συμμετέχοντας παράλληλα και στην λιτανεία της εικόνας του Αγίου Γεωργίου, όπως για παράδειγμα στο Ευπάλιο και στην παραλία της Χιλιαδούς στην Μανάγουλη Δωρίδος.
Παράλληλα, σχεδόν παντού στην Ηπειρωτική Ελλάδα κι’ όχι μόνο, το βράδυ της Ανάστασης, με το Χριστός Ανέστη, οι κάτοικοι ανάβουν φωτιές και ρίχνουν βαρελότα και πυροτεχνήματα, που συμβολίζουν πάντοτε την νίκη του θανάτου (με τον οποίο ο άνθρωπος δεν εξοικειώθηκε και δεν συμβιβάστηκε ποτέ) και το πέρασμα αντίστοιχα στην αιώνια ζωή, ενώ σε πολλά ορεινά χωριά της Ηπείρου, μετέφεραν παλιότερα το Άγιο Φως, από σπίτι σε σπίτι, σε συγγενικά τους πρόσωπα, για ευλογία κι’ ευημερία. Επιπλέον, μετά την Ανάσταση και κυρίως την Κυριακή του Πάσχα, οργανώνονταν ανέκαθεν παραδοσιακά γλέντια με κλαρίνα, χορούς και τοπικά τραγούδια, σε συνδυασμό με το ψήσιμο του οβελία, έθιμο που τα παλιά τα χρόνια ήταν εντονότερο σε Ρούμελη, Θεσσαλία και Πελοπόννησο και κατόπιν πέρασε και στην υπόλοιπη Ελλάδα.
Στα νησιά μας τώρα, η παράδοση, παίρνει κατά κάποιο τρόπο, έναν άλλο, πιο θεατρικό, ενίοτε θορυβώδη κι’ ενθουσιαστικό χαρακτήρα. Έτσι, στα Δωδεκάνησα και συγκεκριμένα στην Πάτμο, την Μεγάλη Πέμπτη, έχουμε την τελετή του Νιπτήρα, κατ’ αναπαράσταση του πλυσίματος των ποδιών των μαθητών απ’ τον Χριστό, ενώ στην Σαντορίνη, την Μεγάλη Παρασκευή το βράδυ, οι κάτοικοι ανάβουν κι’ εδώ εκατοντάδες αυτοσχέδια φαναράκια, που δεν είναι απλώς οπτικά θεάματα, αλλά σύμβολα και πάλι του φωτός, που νικά το σκοτάδι και της ζωής που αναγεννάται, δημιουργώντας παράλληλα μια άκρως κατανυκτική ατμόσφαιρα, απ’ τις πιο εντυπωσιακές στις Κυκλάδες.
Στην Κέρκυρα πάλι, το Μεγάλο Σάββατο το πρωί, οι «Μπότηδες», τα μεγάλα δηλαδή πήλινα κανάτια, σπάνε με θόρυβο και φαντασμαγορία (ενίοτε και στα κεφάλια των περαστικών λόγω απροσεξίας), συμβολίζοντας το «τσάκισμα» και το «σπάσιμο» του κακού και την ανανέωση, ενώ ο γνωστός ρουκετοπόλεμος στην Χίο, με την εκτόξευση εκατοντάδων αυτοσχέδιων ρουκετών, μεταξύ δύο συγκεκριμένων ενοριών, θυμίζει, τόσο τους αιώνες ναυτικής ιστορίας του νησιού, όσο και τις ξένες πολιτισμικές επιδράσεις που κατά καιρούς δέχτηκε.
Γνωστό και ιδιαίτερα επικίνδυνο και το έθιμο στην Κάλυμνο αλλά και στην Κρήτη, με τους δυναμίτες και τα πυροτεχνήματα, το μεγάλο Σάββατο, μετά το «Χριστός Ανέστη», προς εξαγνισμό κι’ εδώ του κακού.
Πόσο σημαντικό ρόλο παίζουν τα τοπικά δρώμενα – όπως οι επιτάφιοι, τα αναστάσιμα έθιμα, ή τα πασχαλινά πανηγύρια – στην διατήρηση της συλλογικής μνήμης κάθε τόπου;
Τα τοπικά δρώμενα, λειτουργούν πράγματι, σαν ένας συνεχής κι’ αδιάκοπος διάλογος με τον χρόνο, κρατώντας ζωντανή την ταυτότητα και την συλλογική μνήμη του λαού μας, γιατί μέσω αυτών, η κατά τόπους ιστορία δεν χάνεται, αλλά διαρκώς επικαιροποιείται και παράλληλα, η πολιτιστική ταυτότητα κάθε τόπου, ενισχύεται και παραμένει ζωντανή, ενώ οι νεότερες γενιές, έχουν, επαναλαμβάνω, την ευκαιρία να βιώσουν πιο ενεργά την παράδοση, να την κάνουν κτήμα τους και να νιώσουν μέρος αυτής, που είναι και το ζητούμενο.
Συμπερασματικά, αυτό που πρέπει ν’ αντιληφθούμε και να κρατήσουμε, είναι πώς, όλα τα έθιμα ανά την Ελλάδα, εκφράζουν στην ουσία την συλλογική μνήμη και την κοινωνική συνοχή, αφού καθένα απ’ αυτά, αφηγείται την ιστορία των ανθρώπων και των τόπων, σε συνδυασμό με τον θαυμασμό και την εξιλέωση του χαρμόσυνου αγγέλματος της Αναστάσεως, αποδεικνύοντας περίτρανα πώς η παράδοσή μας είναι ζώσα, αλλά και ενιαία, όσον αφορά τα κύρια και τα βασικά χαρακτηριστικά της γνωρίσματα, μέσα στους αιώνες.
Πόσο σημαντική είναι η παραδοσιακή μουσική και τα πασχαλινά τραγούδια στη λαϊκή έκφραση των ημερών;
Η παραδοσιακή μουσική και τα πασχαλινά τραγούδια, αλλά και συνολικά τα δημοτικά μας τραγούδια, δεν πρέπει να περιορίζονται μόνο στην ψυχαγωγική τους επενέργεια, αλλά να λειτουργούν -το τονίζω- ως φορείς μνήμης και συναισθηματικής έκφρασης του λαού μας. Απ’ τα μοιρολόγια του Επιταφίου, μέχρι τ’ αναστάσιμα άσματα, οι αυθεντικές εκτελέσεις, ζωντανεύουν την πίστη, την χαρά και την προσμονή της Αναστάσεως, ενώ στα χωριά και στις πόλεις, οι χοροί και τα τραγούδια, ενώνουν όλες τις ηλικίες. Κι’ εδώ που τα λέμε, άν ο καθένας μας ψάξει λίγο βαθύτερα μέσα του, θ’ ανακαλύψει τελικά, πως είναι κι’ ο ίδιος μέρος αυτής της παράδοσης, ξεκινώντας απ’ τα βιώματα, τις παιδικές αναμνήσεις, τους γονείς, τον παππού, την γιαγιά και τις προγονικές του αξίες. Γιατί παράδοση στην ουσία, είναι όλα εκείνα τα κομμάτια, που συνθέτουν, αυτό που αποκαλούμε Πατρίδα.
Αυτά τα «κομμάτια», διάλεξε ένα, ένα και η λαϊκή μας μούσα, αυτές δηλαδή τις κοινωνικές καταστάσεις του ανθρωπίνου βίου και τις έκανε δημοτικό τραγούδι, όπως τον καημό, τον πόνο, την φτώχεια, την πείνα, την ξενιτιά, την αγάπη, τον γάμο, τον χωρισμό, την χαρά, την λύπη, τον ηρωισμό, την ανδρεία κι’ ένα σωρό άλλες, για να μας θυμίζουν πάντοτε, το ένδοξο παρελθόν του λαού μας και τις ρίζες μας. Παράδοση με δύο λόγια, είναι η «σκυταλοδρομία», όλων όσων παραλάβαμε απ’ τους προγόνους μας, έχοντας χρέος, να τα μεταλαμπαδεύσουμε με την σειρά μας αυτούσια, απαράλλακτα κι’ ανόθευτα, από τόπο σε τόπο κι’ από γενιά σε γενιά….» Κι’ εδώ, θα ήθελα να κάνω και μια πολύ σημαντική επισήμανση, που είμαι σίγουρος πώς λίγοι γνωρίζουν.
Υπάρχουν λοιπόν πολλά παραδοσιακά τραγούδια σε όλη την επικράτεια, που χαρακτηρίζονται ώς «Πασχαλινά», χωρίς ωστόσο, να γίνεται η παραμικρή αναφορά, ή να υπάρχει η παραμικρή λέξη μέσα στα ποιητικά τους κείμενα, που να θυμίζει Πάσχα…. Κι’ όμως, παρόλα αυτά, κατατάσσονται επαναλαμβάνω στα Πασχαλινά. Κι’ αυτό γιατί, επί οθωμανικής κυριαρχίας, οι Τούρκοι επέτρεπαν στους Έλληνες να γλεντήσουν, μόνο κατά την περίοδο του Πάσχα.
Κι’ εκείνοι, για να μην ξεχαστούν και λησμονηθούν τα τραγούδια, έλεγαν όσα περισσότερα προλάβαιναν και μπορούσαν και γι’ αυτόν τον λόγο, όλα αυτά τα τραγούδια, επειδή ακριβώς τα έλεγαν την ημέρα του Πάσχα, ονομάστηκαν λόγω αυτής της συγκυρίας, Πασχαλινά κι’ ας μην είχαν επαναλαμβάνω, καμμιά σχέση με την ημέρα. Επειδή όμως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, αυτή η εξέλιξη, υπήρξε τελικά περισσότερη σημαντική, από κάθε έννοια τραγουδιού, γιατί εμπεριείχε μέσα της, την δύναμη της Ελληνικής ψυχής, που με κάθε τρόπο, πάσχιζε και φρόντιζε να διατηρήσει ζωντανή την ταυτότητα και την Ελληνικότητά της, στην σκιά του δυνάστη!!
Πιστεύετε ότι τα πασχαλινά έθιμα κινδυνεύουν ν’ αλλοιωθούν ή να χαθούν στην σύγχρονη εποχή και πώς μπορούν οι νεότερες γενιές να συνδεθούν ουσιαστικά με το παραδοσιακό Πάσχα κι’ όχι μόνο με το εορταστικό του κομμάτι;
Τα νέα παιδιά, με ότι τους «παίξεις θα χορέψουν και μ’ ότι τους μαγειρέψεις θα τραφούν».. Κι’ εξηγούμαι.. Είναι τα μόνα που δεν φέρουν καμμιά ευθύνη, για παθογένειες, λάθη και παραλείψεις πολλών δεκαετιών. Οι σημερινοί νέοι, είναι ιδιαίτερα ανήσυχοι, ευφυέστατοι και ικανότατοι, αλλά συχνά τα «θέλω τους», έρχονται σε κόντρα με τα «πρέπει τους» κι’ έχουν ανάγκη από καθοδήγηση, λόγω των δύσκολων εποχών που ζούμε. Κι’ εδώ, οφείλει η Πολιτεία, αλλά και η Εκκλησία, να κάνουν το χρέος τους. Τα παιδιά δηλαδή, αναζητούν και ψάχνουν πρότυπα και πνευματικούς ταγούς, που να’ ναι σε θέση ν’ αντιληφθούν τις αγωνίες τους και ταυτόχρονα να τα βοηθήσουν να κατανοήσουν την σημασία και την αξία του, να είσαι απόγονος ενός πανάρχαιου πολιτισμού, που έδωσε τα φώτα του σε ολόκληρο τον κόσμο. Εδώ όμως, οφείλουμε να επισημάνουμε κι’ έναν πολύ μεγάλο κίνδυνο.. Τα περισσότερα νέα παιδιά, είναι αλήθεια πώς -άλλα λιγότερο κι’ άλλα περισσότερο- έχουν σίγουρα παραδοσιακά ακούσματα απ’ τα σπίτια τους. Το θέμα όμως είναι, να μην συνηθίσουν άθελά τους στα λεγόμενα «νεοδημοτικά», τα γνωστά «ψευτοτράγουδα», που δυστυχώς λανσάρονται τα τελευταία χρόνια σε πολλά πανηγύρια -κι’ όχι μόνο- μ’ αποτέλεσμα να ευτελίζεται και να παραποιείται η παράδοσή μας, περνώντας στην τροχιά του «κιτς», με στίχους και νοήματα, χαμηλοτάτου επιπέδου και με ορχήστρες μπασταρδεμένες, αποτελούμενες, όχι από αυθεντικά παραδοσιακά όργανα, αλλά από διάφορα σύγχρονα, όπως ντράμς, κιθάρες, αρμόνια κ.α. Γεγονός, που πρέπει να ληφθεί πολύ σοβαρά υπόψιν απ’ την πολιτεία, που πρέπει να κινηθεί άμεσα και δραστικά, προτού να είναι αργά, γιατί εδώ μιλάμε για καταφανέστατη παραποίηση, αλλοίωση κι’ έν κατακλείδι για κακοποίηση, της πολιτιστικής μας κληρονομιάς…
Η τηλεόραση και εκπομπές όπως το «Από τόπο σε τόπο», τι ρόλο μπορούν να παίξουν στη διάσωση και ανάδειξη της λαογραφίας;
Εδώ, επιτρέψτε μου να κάνω μια προσωπική διαπίστωση. Στις μέρες μας, πιστεύω πως δεν υπάρχουν μεγάλα κανάλια, αλλά μεγάλες εκπομπές!! Νομίζω δε, πως τόσο στην τηλεόραση, όσο και στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο, υπάρχουν πολλοί συνάδελφοι δημοσιογράφοι, που υπηρετούν με σεβασμό κι’ αξιοσύνη την δημοσιογραφία και τις αρχές της.
Έτσι και το «ΑΠΟ ΤΟΠΟ…ΣΕ ΤΟΠΟ», είναι θα έλεγα, ένας διαρκής αγώνας, για την προβολή της Πατρίδος μας απ’ άκρη σ’ άκρη και για την διάσωση και διάδοση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, στην γνήσια μορφή της. Παράλληλα, είναι το «μέσον», για να θυμούνται οι παλιοί και να μαθαίνουν οι νεότεροι, ενώ αποτελεί βήμα, για όλους τους δεξιοτέχνες μουσικούς κι’ ερμηνευτές, αλλά και για τους τοπικούς - μουσικοχορευτικούς συλλόγους, απαραιτήτως με τις φορεσιές τους, ως αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.
Στόχος μας επίσης ήταν, απ’ την πρώτη κιόλας στιγμή, ν’ αναγάγουμε σε πρωταγωνιστές, απλούς καθημερινούς ανθρώπους, αναδεικνύοντας παράλληλα, κάθε τι το Ελληνικό. Ίσως τελικά, αυτό να είναι και το μυστικό της επιτυχίας μας, το γεγονός δηλαδή ότι, προσαρμόσαμε την παράδοση στο σήμερα, δίχως ν’ αλλοιώσουμε ίχνος απ’ την γνησιότητα κι’ αυθεντικότητά της, ενώνοντας το χάσμα γενεών που υπήρχε, κάνοντάς την πιο προσιτή και κατανοητή από ποτέ, αποκαλύπτοντας παράλληλα αυτή την ωραία Ελλάδα, που όλοι μας θέλουμε κι’ ονειρευόμαστε..
Συνηθίζω επίσης να λέω, πώς η μεγάλη μου περιουσία, είναι η αληθινή αγάπη που εισπράττω καθημερινά απ’ τον κόσμο, σε κάθε γωνιά του τόπου μας. Αυτή πράγματι η αγάπη, είναι η κινητήριος δύναμη, που μ’ εμπνέει για να συνεχίζω, σεβόμενος πάντοτε όλους τους συμπατριώτες μας σ’ Ελλάδα και σ’ εξωτερικό, που αγκάλιασαν απ’ την πρώτη κιόλας στιγμή την εκπομπή μας και την έκαναν τηλεοπτική συνήθεια και κτήμα τους. Κι’ επειδή όπως λέει κι’ ο θυμόσοφος λαός μας, αν δεν παινέψεις το σπίτι σου, θα πέσει και θα σε πλακώσει, να τονίσω, πως το Κανάλι της Βουλής, στήριξε απ’ το ξεκίνημά μας την παράδοση και την Ελληνική περιφέρεια, ανταποκρινόμενο έμπρακτα στον διττό του ρόλο, αυτόν δηλαδή της αναδείξεως, τόσο του Κοινοβουλευτισμού, όσο και του Πολιτισμού, κερδίζοντας πανάξια τον τίτλο, της εναλλακτικής τηλεόρασης. Έχει δε στο σύνολό του, ποιοτικές εκπομπές κι’ άξια στελέχη, υπό την καθοδήγηση του έγκριτου συναδέλφου Δημοσιογράφου, Γιώργου Λαμπράκου, που ηγείται του Σταθμού, με συνέπεια και γνώση.
Ποιο Πάσχα από τα ταξίδια της εκπομπής, θα κρατούσατε για πάντα στην μνήμη σας και γιατί;
Είναι αλήθεια, πώς τα γυρίσματα από τόπο σε τόπο, έχουν πάντοτε την δική τους ξεχωριστή γοητεία και χάρη και είναι γεμάτα από πολλά κι’ εναλλασσόμενα συναισθήματα, όπως γέλια, χαρές, δάκρυα συγκίνησης, ενίοτε και δυσκολίες, ιδιαίτερα φυσιολογικές, λόγω των πολυήμερων και πολύωρων λήψεων, προκειμένου να προβληθεί ο κάθε τόπος, όπως του αξίζει..
Εξάλλου, με λίγη παραπάνω θέληση κι’ αγάπη, όλα ξεπερνιούνται κι’ αυτό που μένει πάντοτε βαθιά χαραγμένο στις ψυχές μας, είναι μια νοσταλγική ανάμνηση, που δεν περιγράφεται με λόγια.. Για να σας ευθυμήσω λοιπόν και λίγο, θα σταθώ σε παλιότερο εορταστικό μας για το Πάσχα, στο Λιδορίκι Φωκίδος, που μου έτυχε ένα απ’ τα ωραιότερα περιστατικά, που από μόνο του είναι ο ορισμός του χιούμορ, αλλά και της λαογραφίας!! Είχα θυμάμαι υψηλό πυρετό κι’ έμεινα άυπνος όλο το βράδυ, απ’ την αγωνία μου για το πώς θα τα βγάλω πέρα, αλλά δεν γινόταν να το αναβάλω με τίποτα, γιατί είχαν γίνει πολύ μεγάλες ετοιμασίες. Όλα καλά όμως! Στο εορταστικό μας, συμμετείχαν ως είθισται, πολλοί ντόπιοι μουσικοί και τραγουδιστές (απ’ τις διάφορες γωνιές της Ρούμελης) καθώς κι’ αρκετοί ξένοι, που εκπροσωπούσαν μουσικά τις περιοχές τους (Ηπειρώτες, Θεσσαλοί, Μοραΐτες κ.λπ.) Ανάμεσά τους και μια γιαγιούλα 85 ετών, παλιά τραγουδίστρια, ιδιαίτερα καλλικέλαδη κι’ αγαπητή στην Ρούμελη, απ’ την κοντινή Σεργούλα Φωκίδος, αείμνηστη δυστυχώς σήμερα, που τραγούδησε καθιστή, επειδή είχε πρόβλημα με τα γόνατά της. Η φωνή της όμως ειλικρινά, ήταν «καμπάνα» κι’ απ’ τις καλύτερες φωνές που έχω ακούσει!! Ήρθε λοιπόν η γυναικούλα με το τσεμπέρι και την τσαντούλα της, με περισσή αγάπη κι’ εγώ όπως συνηθίζω πάντοτε τηλεοπτικά, προσπάθησα με κάθε τρόπο, να της ανταποδώσω την αγάπη και κυρίως να της δώσω χαρά!! Πριν λοιπόν ξεκινήσει, γυρίζει και μου λέει στο μικρόφωνο!! «Χρήστο μου, θα μου συγχωρέσεις την επιθυμία, το πρώτο τραγούδι που θα πω, να το αφιερώσω στην μανούλα μου..» Μας συγκίνησε όλους μάλιστα, τόσο πολύ ο τρόπος που το είπε, σε σημείο που βουρκώσαμε, γιατί υπήρχε πάρα πολύς κόσμος που παρακολουθούσε ζωντανά την εκπομπή και η γιαγιούλα καταχειροκροτήθηκε. Γυρίζω λοιπόν κι’ εγώ, εμφανώς συγκινημένος και της λέω εκείνη την ώρα, ότι θα έλεγε φαντάζομαι, ο κάθε παρουσιαστής στην θέση μου!! Της λέω λοιπόν με πολύ αγάπη, «να ζήσετε να την θυμάστε την μανούλα σας κυρία Γιώτα μου»!! Κι’ αίφνης, σοβαρεύει απότομα η κυρία Γιώτα και γυρνάει και μου λέει!! «Δάγκωσε την γλώσσα σου Χριστιανέ μου μέρες που είναι!! Η μάνα μου Ζει»!!!! Και καταλαβαίνετε τι επακολούθησε!! Εγέλασε μέρες που ήτανε, όπως λέμε, μέχρι και το «παρδαλό ερίφιο..» Κι’ όμως, η μητέρα της όντως ζούσε και ήταν όπως μας είπε, 102 ετών παρακαλώ και διαυγέστατη!! Δεν ξέρω ειλικρινά, μήπως ζεί κι’ ακόμα!! Έτσι, το συγκεκριμένο εορταστικό, μου έμεινε αξέχαστο, αφενός λόγω αυτού του τόσο ξεκαρδιστικού περιστατικού κι’ αφετέρου, γιατί ήταν πράγματι συγκλονιστικό από κάθε άποψη, αφού συμμετείχαν πάνω από δύο χιλιάδες άτομα!!
Αν είχατε να προτείνετε έναν τόπο στην Ελλάδα για να ζήσει κάποιος ένα «αυθεντικό» παραδοσιακό Πάσχα, ποιος θα ήταν;
Το χωριό του!! Νομίζω πώς πουθενά δεν θα βρει και δεν θα νιώσει καλύτερα!! Εκεί δηλαδή που γεννήθηκε, εκεί που μεγάλωσε, εκεί που έπαιξε, που ονειρεύτηκε, που αγάπησε, που ερωτεύτηκε, που έκλαψε, που χάρηκε…. Εκεί που για πάντα, θα είναι ο τόπος της ψυχής και των παιδικών του αναμνήσεων κι’ όλων εκείνων των ενθυμήσεων και των συναισθημάτων, που θα τον συνοδεύουν για όλη του την ζωή!
Ποια μηνύματα πιστεύετε ότι μεταφέρει σήμερα το παραδοσιακό ελληνικό Πάσχα στους ανθρώπους;
Μηνύματα αγάπης, ενότητας, ελπίδας κι’ αναγέννησης και μια διαρκή υπενθύμιση, πώς η ζωή μας, οφείλει να είναι ένας ακατάπαυστος και συνεχής αγώνας εξιλέωσης, αλλά κι’ αυτοκάθαρσης, απ’ τις αδυναμίες και τα πάθη μας και συνάμα, ένας αγώνας ψυχικής ανάτασης, λύτρωσης και προπάντων ανθρωπιάς, στον δρόμο που μας έδειξε ο Αναστάς Ιησούς Χριστός.
