Συνέντευξη: Βίκυ Γκουγκουστάμου
Η Σχολή Βυζαντινής και Παραδοσιακής Μουσικής της Ιεράς Μητροπόλεως Ηλείας αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν σταθερό πυλώνα διατήρησης και διάδοσης της ψαλτικής τέχνης στην περιοχή. Σήμερα, συνεχίζει το έργο της υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του πρωτοψάλτη του Μητροπολιτικού Ναού Αγίου Νικολάου Πύργου, κ. Γεωργίου Παπαγεωργίου, ενός ανθρώπου που συνδέει την προσωπική του διαδρομή με την ίδια τη Σχολή, καθώς υπήρξε μαθητής της από τα πρώτα του βήματα.
Με πολυετή εμπειρία στο αναλόγιο και βαθιά γνώση της εκκλησιαστικής μουσικής παράδοσης, ο κ. Παπαγεωργίου υπηρετεί με συνέπεια και ήθος την τέχνη της βυζαντινής μουσικής, τόσο λειτουργικά όσο και διδακτικά. Υπό την καθοδήγησή του και με τη στήριξη των διδασκόντων, η Σχολή αριθμεί σήμερα περίπου 200 μαθητές, προσφέροντας δωρεάν εκπαίδευση μέσα από ένα δίκτυο παραρτημάτων σε διάφορες περιοχές της Ηλείας, όπως η Αμαλιάδα, η Γαστούνη και η Δίβρη.
Σε έναν τόπο με μακρά παράδοση στην ψαλτική, όπου σπουδαίοι ιεροψάλτες άφησαν το αποτύπωμά τους, η Σχολή συνεχίζει να καλλιεργεί νέες γενιές μουσικών. Δεν περιορίζεται μόνο στη διδασκαλία της τέχνης, αλλά συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση χαρακτήρων, ενισχύοντας την πνευματικότητα, την αισθητική καλλιέργεια και τη σύνδεση των νέων με την πολιτιστική τους ταυτότητα.
Ο κ. Παπαγεωργίου μιλά για την προσωπική του πορεία, τον ρόλο του ιεροψάλτη στη σύγχρονη λατρευτική ζωή, τις προκλήσεις της εποχής, αλλά και τη σχέση των νέων με τη βυζαντινή μουσική. Μέσα από τις απαντήσεις του αναδεικνύεται η ουσία μιας παράδοσης που παραμένει ζωντανή, επίκαιρη και βαθιά ανθρώπινη.
Πώς ξεκίνησε η προσωπική σας πορεία στον χώρο της Βυζαντινής Μουσικής;
Η προσωπική μου πορεία στο χώρο της Βυζαντινής Μουσικής συνδέεται άρρηκτα με τις υπαρξιακές μου αναζητήσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και η μουσική ποιότητα. Αισθάνομαι ιδιαίτερη χαρά που η ενασχόλησή μου με την βυζαντινή μουσική, ξεκίνησε από τη Σχολή που τώρα υπηρετώ. Από το 1977 επί Μητροπολίτου κυρού Αθανασίου ξεκίνησε η ξενάγησή μου σε ένα πλήρη μουσικό πολιτισμό.
Τι σημαίνει για εσάς ο ρόλος του πρωτοψάλτη μέσα στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας;
Είναι οπωσδήποτε πρωτοποριακός. Η μουσική της Εκκλησίας και γενικά η Τέχνη δεν αποτελεί αυτοσκοπό αλλά μέσο προσευχής, επικοινωνίας και δοξολογίας του Τριαδικού Θεού. Ο ψάλλων ιεροπρεπώς δεν έχει ως στόχο να εντυπωσιάσει με εξεζητημένες φωνητικές ακροβασίες, αλλά να διακονήσει μέσα στον ατέλειωτο κόσμο της λατρείας και τον πλούτο των νοημάτων της. Συμπροσεύχεται με τους ιερείς και όλο το εκκλησίασμα μετέχοντας στο Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.
Ποιες είναι οι βασικότερες προκλήσεις στη διδασκαλία της Βυζαντινής Μουσικής σήμερα;
Στην εποχή μας κάθε νέος άνθρωπος έχει διάφορα ακούσματα, πολλές φορές άσχημα. Συνειδητά ή ασυνείδητα δέχεται τις επιδράσεις μιας μουσικής βιομηχανίας που έχει κύριο σκοπό το κέρδος. Αυτή για μένα είναι η μεγάλη πρόκληση. Πώς, ο διδάσκων την βυζαντινή μουσική θα πείσει τον μαθητή να κάνει μια εσωτερική κάθαρση από κάθε μουσικό μολυσμό και υπομονετικά να δεχθεί μέσα του τους καθαρούς ήχους της μουσικής μας παράδοσης.
Πόσο πιστεύετε ότι συμβάλλουν οι Σχολές Βυζαντινής Μουσικής στη διατήρηση και διάδοση της παράδοσης;
Η συμβολή των Σχολών της βυζαντινής μουσικής είναι πολύτιμη και μεγάλη. Όπου υπάρχουν οργανωμένες Σχολές αναδεικνύονται σπουδαίοι διάκονοι του αναλογίου. Ιδιαίτερα, μάλιστα, η Σχολή της Μητροπόλεώς μας χάρις στις προσπάθειες όλων των δασκάλων της και ιδιαίτερα του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου κ.κ. Αθανασίου, έχει βοηθήσει πολλούς νέους, άλλους μεν να γίνουν πολλοί καλοί ιεροψάλτες, άλλους δε να έχουν μια λαμπρή μουσική σταδιοδρομία. Η Σχολή μας διευκολύνει τους μαθητές της με τα Παραρτήματά της(Αμαλιάδα, Γαστούνη, Δίβρη κ,ά) να μη διανύουν μεγάλες αποστάσεις για την παρακολούθηση των μαθημάτων, τα οποία είναι δωρεάν.
Πώς ανταποκρίνεται η νέα γενιά στη βυζαντινή μουσική; Υπάρχει ουσιαστικό ενδιαφέρον, δεδομένου ότι τα σημερινά μουσικά ακούσματα των νέων ίσως και να λειτουργούν αποτρεπτικά.
Ενδιαφέρον υπάρχει. Οι νέοι δεν είναι αυτοί που πολλές φορές νομίζουμε. Δέχονται, δυστυχώς, πολλές αρνητικές επιρροές. Αναζητούν όμως το καλό, το αυθεντικό, το γνήσιο. Όταν συναντούν πρότυπα ανθρώπων, που υπηρετούν κι αγαπούν έμπρακτα κι ανυπόκριτα τη μουσική μας παράδοση, δείχνουν απροσδόκητο ενδιαφέρον. Νομίζω ότι, του ερωτήματος «τι κάνουν οι νέοι σήμερα», είναι αναγκαίο να προηγηθεί το ερώτημα «τι κάνουμε εμείς για τους νέους σήμερα».
Είναι αρκετό το φωνητικό ταλέντο και μόνο, για να ασχοληθεί κανείς με την ψαλτική τέχνη;
Είναι σαφές ότι δεν επαρκεί μόνο το φωνητικό ταλέντο. Χρειάζεται αγώνας, πολλή μελέτη για την καλλιέργεια του ταλέντου. Διαφορετικά, θα βιώνει κανείς την κατάκριση «του κρύψαντος το τάλαντο». Είναι, επίσης, γεγονός ότι κι ένας νέος με μια συνηθισμένη φωνή, αν την καλλιεργήσει με τη μουσική τα αποτελέσματα είναι πολλές φορές θαυμαστά. Θέλω όμως να το επαναλάβω. Η ευσέβεια είναι απαραίτητη για τον ιεροψάλτη.
Μπορεί η βυζαντινή μουσική να συνυπάρξει με τα σύγχρονα μουσικά ακούσματα των νέων;
Νομίζω ότι μπορεί. Συνταγές δεν μπορεί να δώσει κανείς για το τι πρέπει να ακούν οι νέοι. Τίποτε όμως ας μην δεχτούν άκριτα και αβασάνιστα. Πάντως, οι μουσικοί δογματισμοί δεν ωφελούν. Μπορεί η ποιότητα να προέρχεται από διάφορους μουσικούς δρόμους. Η ποιότητα της βυζαντινής μουσικής είναι γεγονός αναμφισβήτητο. Κορυφαίοι μουσικοσυνθέτες πλέκουν το εγκώμιό της. Για παράδειγμα ο Μίκης Θεοδωράκης ομιλεί για τους «ανυπέρβλητους βυζαντινούς μουσουργούς». Ο Μάνος Χατζηδάκης την αναγνωρίζει ως βασικό στοιχείο της ελληνικής μουσικής παράδοσης. Η υμνολογία και η βυζαντινή μουσική επηρέασαν το έργο όχι μόνο των δύο προαναφερθέντων αλλά και πολλών άλλων Ελλήνων και ξένων μουσικοσυνθετών.
Τι θα λέγατε σε ένα νέο παιδί που θεωρεί τη βυζαντινή μουσική «παρωχημένη» ή δύσκολη;
Το «παλιό» και το «νέο» δεν προσδιορίζονται χρονικά αλλά ποιοτικά. Δεν είναι σωστό να λες ότι πάλιωσε ο ήλιος ή το κελάηδημα του αηδονιού. Είναι δυνατόν να ισχυριστεί κανείς ότι μια μουσική που οι ρίζες της βρίσκονται στην Αρχαία Ελληνική, που στο διάβα της προσλαμβάνει σπουδαία στοιχεία από άλλους μουσικούς πολιτισμούς. Μια μουσική που στολίζει και ντύνει το Δημοτικό μας Τραγούδι, που επηρεάζει σημαντικά τα έργα μεγάλων μουσικοσυνθετών και κάθε είδος ελληνικού τραγουδιού (Λαϊκό, Ρεμπέτικο….) Μπορείς να πεις ότι μια τέτοια μουσική πάλιωσε; Η βυζαντινή μουσική, και γενικά η μουσική είναι δύσκολη. Όμως αξίζει τον κόπο να τη μάθεις. Όρεξη χρειάζεται… Τρώγοντας όμως έρχεται και η όρεξη.
Ποιες αλλαγές παρατηρείτε στους νέους μέσα από την ενασχόλησή τους με τη βυζαντινή και παραδοσιακή μουσική;
Βλέπω θετικές επιδράσεις στο χαρακτήρα τους, στο λεξιλόγιό τους, στην εν γένει συμπεριφορά τους και στην αξιολόγηση των προσανατολισμών τους. Έχω μαρτυρίες γονέων που βεβαιώνουν ότι συνέβη μεγάλη αλλαγή στα παιδιά τους από τη στιγμή που ασχολήθηκαν με την βυζαντινή μουσική. Η πείρα με έχει διδάξει να μη φορτώνουμε τα παιδιά με πολλά «πρέπει». Ας απευθυνόμεθα στην ελεύθερη βούλησή τους. Όχι «πρέπει να μάθεις βυζαντινή μουσική» αλλά, εάν θέλεις, «Έρχου και ίδε» - Έλα να γνωρίσεις. Δεν είναι όμως τουλάχιστον δυσάρεστο το γεγονός να έχεις στη διάθεσή σου ένα θησαυρό και να τον αφήνεις ανεκμετάλλευτο; Δεν αρνούμεθα με αυτό τον τρόπο την αξία και την ιστορική συνέχεια ενός μουσικού πολιτισμού με απροσδιόριστες διαστάσεις;
